Obraz i struktura
- Trygram górny: Gen (艮) ☶ — Góra; zatrzymuje ruch, a tutaj jest granicą, na której ubytek ma się zatrzymać.
- Trygram dolny: Dui (兌) ☱ — Jezioro; cieszy się i cieszy innych, a ubywa właśnie po tej stronie.
- Inne nazwy: Zmniejszenie, Umniejszanie, Strata, Redukcja, Zmniejszenie nadmiaru, Schyłek, Przywracanie równowagi, Równowaga dynamiczna, Ofiara, Ofiara wyrównująca.
Dwie linie dynamiczne stoją w podstawie, jedna na samym szczycie, a całe wnętrze figury jest magnetyczne. Twardość została więc na obu krańcach, a wszystko pomiędzy ustępuje. Jezioro leży u stóp góry, a jego wilgoć idzie w górę. Cheng Yi widzi w tym podlewanie zboczy kosztem dna. Stąd jedno polecenie na dwa trygramy: na dole ma czegoś ubyć, a na górze ma stać granica, za którą ubywanie już nie idzie dalej.
Hatcher zbiera pod znakiem 損 dwa szeregi znaczeń naraz. Pierwszy to rana: uszkodzić, zaszkodzić, okaleczyć. Drugi to oszczędność: przyciąć, zagęścić, wydać mniej. Jeden znak mieści w sobie ubytek, który niszczy, i ubytek, który porządkuje.
Przesłanie
Kiedy Ci ubywa, pierwsze pytanie brzmi zwykle: ile. To złe pytanie. Ważniejsze jest, co ubywa — nadmiar czy grunt, na którym stoisz — i której części Ciebie z tego przybywa. Osąd mówi, że do ofiary wystarczą dwie małe miski, więc wielkość daru nie znaczy tu nic. Znaczy miejsce, z którego bierzesz. Pomylić się łatwo w jedną stronę. Skąpstwo widać od razu. Oddawanie, które nazywasz lojalnością, nie rzuca się w oczy wcale — a to ono, kiedy nadmiar się skończy, sięga do gruntu.
Interpretacja (Aureliusz)
Figura składa się z dwóch ruchów idących w przeciwne strony. Na dole jezioro, Dui, radowanie się. Na górze góra, Gen, ustanie ruchu. Wang Bi zamyka to jednym zdaniem: ubywa dołowi, przybywa górze, i taka jest droga Ubytku. Cheng Yi ocenia ten ruch krótko: to strata netto. Kto zdejmuje ziemię ze szczytu i dosypuje do podstawy, wzmacnia wał; kto zdejmuje z podstawy, żeby podwyższyć szczyt, buduje coś, co się osunie. Oba zdania są prawdziwe i dopiero razem układają się w pytanie tej figury: co ubywa i czemu z tego przybywa.
Osąd zaczyna od warunku, a nie od wielkości daru.
Ubytek połączony ze szczerością przynosi najwyższą pomyślność, bez winy. Można w tym wytrwać. Sprzyja podjęcie czegoś. Jak to przeprowadzić? Do ofiary można użyć dwóch małych misek. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Dwie miski nie są pochwałą skromności. Mówią, czego się tutaj nie mierzy. Wielkość daru wypada z rachunku, a zostaje pytanie, skąd dar wzięty. W najstarszej warstwie ten sam tekst czyta się zupełnie inaczej. U Rutta osąd otwiera ofiara z jeńców, a piąta linia jest „cennikiem" królewskiego daru. Naukę o powściąganiu siebie dołożyły dopiero Skrzydła — i to ona przetrwała trzy tysiące lat, bo okazała się użyteczna.
Obraz mówi wprost, co się odejmuje. Tłumacze nazywają to za każdym razem inaczej.
U stóp góry jezioro: obraz Ubytku. Tak człowiek szlachetny panuje nad swoim gniewem i powściąga swoje popędy. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Jezioro pod górą — Zmniejszanie. Tak człowiek szlachetny usuwa z siebie gniew i chciwość. — Cleary, tłumaczenie na polski własne.
U stóp góry jest bagno: Zmniejszanie. Człowiek szlachetny stosownie do tego wyklucza urazy i powściąga pragnienia. — B. Hatcher, The Book of Changes: Yijing, Word by Word, tłumaczenie na polski własne.
Rozchodzą się przy obu przedmiotach. Pierwszy: u Wilhelma i Cleary'ego to gniew, stan, który przychodzi sam; u Hatchera uraza, a urazę ktoś podtrzymuje i ma kontrolę nad tym, aby przestać. Drugi rozchodzi się jeszcze szerzej. U Wilhelma jest to popęd, czyli coś, czego się nie wybierało i czego nie da się z siebie wyjąć — można mu tylko wyznaczyć granicę. U Cleary'ego chciwość, czyli wada, a wady naprawdę ubywa, kiedy się ją odejmuje. U Hatchera pragnienie, które da się miarkować, ale nie da się go usunąć. Trzy nazwy wyznaczają trzy różne prace. Człowiek szlachetny z tego Obrazu nie robi więc jednej rzeczy w trzech wariantach. Najpierw rozpoznaje, co ma przed sobą. Odejmowanie wymierzone w niewłaściwą rzecz nie jest ani trochę łagodniejsze od trafionego. Jest tylko jałowe: kosztuje tyle samo i nie zmienia nic.
Dobre zaadresowanie przedmiotu odejmowania to połowa sukcesu. Druga połowa to kierunek, a pilnuje go jedno miejsce: drugie od dołu. Jest środkiem dolnej połowy i jej ostatnim twardym punktem, a stoi tam, gdzie z natury powinna stać linia ustępliwa. Trzyma się więc samą swoją mocą. Pierwsza linia już oddała w górę. Wang Bi prowadzi ten rachunek do końca: gdyby ustąpiła i druga, w dole nie zostałoby nic twardego, a figura osunęłaby się w Rozpad. Dlatego jedyny zakaz w całej figurze pada właśnie tutaj i brzmi: nie ruszaj się z miejsca.
Cheng Yi opisuje pokusę, która każe ten zakaz złamać. Druga linia stoi w ciele radości, a nad sobą ma słabe przywództwo. Grozi jej więc zgoda bez oporu — uległość, którą łatwo nazwać lojalnością. Cheng Yi pisze, że zwykle widzi się wierność właśnie w tym: ktoś do ostatka wysila się, by być posłusznym zwierzchnikom. Oddawanie ponad miarę ma dobrą nazwę i dlatego nie budzi podejrzeń. Skąpstwo widać od razu, po sobie i po cudzej twarzy. Nadmiaru oddawania nie widać wcale, bo każdy kolejny ubytek potwierdza opowieść o Twojej lojalności, a rośnie w tym samym tempie, w jakim ubywa fundamentu.
Wang Bi stawia w tym samym miejscu granicę, o której łatwo zapomnieć. Ubytek i przyrost mają swoje pory i chodzą w parze, a drogi skrajnej oszczędności nie da się zamienić w stałą regułę. Ta figura jest odpowiedzią na czas, w którym trzeba ująć, i tylko na taki czas. Nie mówi, że ujmowanie jest dobre samo w sobie, i nie daje wskazówki, która przetrwa kolejny rok. Kto zrobi z niej zasadę życia, dostanie w zamian dokładnie to, przed czym ostrzega druga linia.
Z linii tylko czwarta mówi wprost, co się odejmuje — i dokładnie tam komentatorzy się rozchodzą. Kong Yingda czyta „dolegliwość" jako niepokój: czwarta linia długo czeka na pierwszą i cierpi z tęsknoty, więc zmniejsza się nie wada, tylko ból czekania. Cheng Yi czyta to samo słowo jako własną wadę: to, co w człowieku niedobre i co można odjąć od zaraz. Rozstrzygam na rzecz Cheng Yi, bo tylko jego odczyt daje Ci coś do zrobienia. Ale odczyt Kong Yingdy zostawia ostrzeżenie, którego nie wolno zgubić: zanim zaczniesz sobie ujmować, rozpoznaj dolegliwość. Jeśli to wada, odjęcie jej otwiera drogę i ktoś rzeczywiście przyjdzie. Jeśli to tęsknota za kimś, kto nie przychodzi, odejmowanie siebie nie leczy jej wcale — pogłębia ją.
Skąd ten ubytek się w ogóle bierze, mówi porządek heksagramów.
Przez rozluźnienie napięcia coś musi zostać utracone. Dlatego następuje heksagram Ubytku. — Xugua Zhuan („Porządek heksagramów"), tłumaczenie na polski własne.
Po Wyzwoleniu napięcie puszcza, a razem z nim odchodzi to, co ono utrzymywało w porządku: uwaga, rygor, powód do wysiłku. Z rozluźnienia bierze się zaniedbanie, a z zaniedbania ubytek. Ta figura jest więc rachunkiem za poprzednią, a nie nową katastrofą, i to zmienia sposób czytania. Nie pytasz, kto Ci to zrobił. Pytasz, co przestało być pilnowane, kiedy zrobiło się lżej.
Skrzydło jedenaste umieszcza całą figurę na krzywej:
Ubytek i Przyrost są początkiem rozkwitu i schyłku. — Zagua Zhuan („Heksagramy w nieregularnym porządku"), tłumaczenie na polski własne.
Ubytek stoi na początku rozkwitu. To zdanie zapowiada odwrócenie, które przyjdzie w szóstym miejscu — a razem z nim jedyny moment, w którym całą tę pracę można stracić.
Interpretacja heksagramu 41 w praktyce
Przedmiot odejmowania. Zanim zaczniesz ujmować, ustal, w co trafiasz. Nadmiar poznasz po tym, że kiedy go ubędzie, nic się nie zatrzymuje: praca idzie dalej, ludzie zostają, dzień się nie rozpada. Fundament poznasz po czymś odwrotnym: po każdym takim ubytku następna rzecz przychodzi trudniej niż poprzednia. To jest jedyny wiarygodny test, bo w chwili oddawania jedno i drugie odczuwa się tak samo — jak wysiłek, który wypada podjąć. Jeżeli po trzech takich ruchach masz mniej siły niż przed pierwszym, przedmiot odejmowania był zły niezależnie od tego, jak szlachetnie brzmiał.
Kierunek przepływu. Tego, co ubywa, zawsze komuś przybywa. Warto to nazwać. Zadaj sobie dwa pytania osobno: co przybyło i komu. Czasem odpowiedź jest zwyczajna, bo drugi człowiek dostał czas albo pomoc, których potrzebował. Czasem przybywa nie temu, komu dawałeś albo dawałaś, tylko Twojemu wyobrażeniu o sobie: rośnie opowieść o kimś, kto zawsze ustąpi. Jeśli po ubytku nie umiesz wskazać nikogo poza tą opowieścią, przepływ trafił w pustkę. Wstrzymaj następny ruch, dopóki nie będzie miał odbiorcy.
Miara i moment zatrzymania. Miarę ustala się przed oddaniem, nigdy w trakcie. W trakcie decyduje ulga, a ulga zawsze każe dołożyć jeszcze trochę. Powiedz sobie z góry, ile oddajesz i po czym rozpoznasz koniec tego ruchu. Miara ustalona po wszystkim zawsze wypada wyżej niż ta, którą przyjąłbyś albo przyjęłabyś wcześniej.
Interpretacja poszczególnych linii
Linia 1 (dynamiczna) — Odmierzony pośpiech
Odejście w pośpiechu, gdy własne sprawy są skończone, jest bez winy. Trzeba jednak rozważyć, o ile wolno pomniejszyć drugiego. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Linia stoi najniżej, na samym początku ubywania. Jest twarda, a odpowiada jej miękka czwarta, więc to ona oddaje w górę. Wang Bi nie pozwala jej ani zwlekać, ani trzymać się własnej pełni. Samo tempo jednak nie wystarcza. Kto odda szybko, uniknie winy, ale sympatii nie zyska; dopiero odmierzenie sprawia, że obie strony chcą tego samego. Cheng Yi patrzy na wyjście: gdy zadanie zrobione, odejdź od razu i nie zatrzymuj się przy zasłudze. Kto pozwala się uczcić za to, co oddał, przestaje oddawać, a zaczyna zbierać. Gdy ta linia jest Twoja, skończ i wyjdź, ale przedtem odmierz. Pośpiech dotyczy wyjścia, nie wielkości daru.
Linia 2 (dynamiczna) — Wyprawa, której nie wolno podjąć
Wytrwałość sprzyja. Podjęcie czegoś przynosi nieszczęście. Nie umniejszając siebie, można pomnożyć drugiego. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
To jedyne miejsce w figurze, gdzie tekst zabrania ruchu. Rachunek podałem wyżej: gdyby i ta linia oddała w górę, dół zostałby bez oparcia. Wang Bi wyprowadza z tego zadanie, które nie wygląda na zadanie: trzymać środek i tam właśnie postawić swoją wolę. Cleary nazywa ten ruch wprost wyprawą i to jest właściwy obraz — chodzi o wyjście z miejsca, a nie o powstrzymanie się od roboty. Tłumacze różnią się przy tym w jednym słowie: u Wilhelma nie umniejszasz siebie i mimo to pomnażasz drugiego, u Liu nie ma ani ubytku, ani przyrostu. Obie wersje mówią jednak o Tobie to samo: wkładem jest tu już to, że stoisz. Gdy ta linia jest Twoja, wstrzymaj się z wyprawą, o której właśnie myślisz, i nie tłumacz tego lenistwem ani chłodem. Jesteś potrzebny albo potrzebna jako punkt oparcia, a punkt oparcia przestaje nim być w chwili, gdy sam ruszy.
Linia 3 (magnetyczna) — Troje w drodze, jednego ubywa
Gdy troje ludzi wędruje razem, ubywa jednego. Gdy ktoś wędruje sam, znajduje towarzysza. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Wang Bi liczy tak: „trzej ludzie" to trzy miękkie linie idące od tego miejsca w górę, a gdyby ruszyły razem, szósta straciłaby swojego towarzysza i nikt nie byłby wśród nich panem. Dwie miękkie idące razem budzą podejrzenie, bo parę tworzy jedno z jednym, miękka z twardą; trzecia osoba jest już nadmiarem. Cheng Yi liczy inaczej. Dla niego trzej to trzy twarde linie dolnej połowy, z których jedna przeszła na górę — i stąd ubytek. Domyka to jednak zdaniem, które jest sercem całej figury: wszystko na świecie jest dwoiste, trójka jest nadmiarem i to ją trzeba zmniejszyć. Tu masz odejmowanie wymierzone w konkretną rzecz, wyłożone najprościej, jak się da. Gdy ta linia jest Twoja, policz, ile osób albo rzeczy wchodzi w Twoją sprawę. Jeżeli jest ich trzy tam, gdzie pracę wykonuje para, to trzeci nie jest rezerwą ani zabezpieczeniem. Jest kosztem, który udaje wsparcie.
Linia 4 (magnetyczna) — Dolegliwość, którą można odjąć
Kto zmniejsza swoje wady, sprawia, że tamten śpieszy i się raduje. Bez winy. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Wilhelm rozstrzyga sporne słowo za czytelnika i tłumaczy je jako wady. Ci, którzy rozstrzygać nie chcą, zostawiają dolegliwość albo chorobę. Rozstrzygnąłem to wyżej, a tutaj zostaje sama praca. Linia jest miękka i stoi na właściwym sobie miejscu, więc jej zadaniem nie jest dawanie, tylko przyjęcie pomocy, która nadchodzi z dołu. I przyjęcie jej szybko. Cheng Yi mówi wprost, że jedynym kłopotem jest tu zwłoka: ująć sobie to, co niedobre, i pójść za tym, co dobre, można od zaraz, a odkładanie jest tu jedyną przeszkodą. Gdy ta linia jest Twoja, przestań czekać na lepszy moment, żeby ruszyć jedną rzecz w sobie, którą znasz i której nie bronisz nawet przed sobą. Radość, o której mówi tekst, jest tym, co się dzieje, gdy przeszkoda znika i drugi człowiek może wreszcie podejść.
Linia 5 (magnetyczna) — Dar nie do odrzucenia
Ktoś rzeczywiście go wzbogaca. Dziesięć par żółwi nie może się temu sprzeciwić. Najwyższa pomyślność. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Miękka linia na miejscu władcy rządzi przez umniejszanie siebie. Wang Bi tłumaczy to obrazem rzeki i morza: leżą najniżej, więc wszystkie strumienie same do nich wracają. Władza tej linii jest cudzą siłą, którą umie zebrać, a trzyma się wyłącznie na opróżnianiu siebie. U Cheng Yi to warunek, nie skutek. Sporne są same żółwie. Wang Bi i Kong Yingda widzą w nich ludzi mądrych i uzdolnionych, bo żółw jest zwierzęciem, które rozstrzyga wątpliwości: gdy rozważni obmyślają możliwości, a bystrzy plany, nikt nie stanie temu na przeszkodzie. Cheng Yi widzi w nich powszechną opinię, zgodną z porządkiem rzeczy, a takiej nie podważy żadna wróżba. W praktyce obie wykładnie prowadzą do tego samego polecenia. Gdy ta linia jest Twoja, przychodzi do Ciebie coś, czego nie da się odrzucić bez straty. Odmowa też jest odejmowaniem, tyle że sięga wtedy do fundamentu, a nie do nadmiaru.
Linia 6 (dynamiczna) — Ludzie przybywają, dom znika
Daje przyrost innym, sam nic sobie nie ujmując. Bez winy. Wytrwałość przynosi pomyślność. Sprzyja każdy ruch. Znajdzie sług więcej, niż da się ich policzyć rodami. — Legge, tłumaczenie na polski własne.
Kto zostaje wzbogacony, nikogo nie uszczuplając, jest bez winy. Wytrwałość przynosi pomyślność. Sprzyja podjęcie czegoś. Zyskuje się sługi, a nie ma się już własnego domu. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Przyrost bez ubytku jest bez winy. Prawość przynosi pomyślność. Sprzyja pójście dokądś. Zyskuje się zarządcę, a nie ma się domu. — Cleary, tłumaczenie na polski własne.
Ten sam wiersz, a trzy razy kto inny zyskuje. U Legge'a przybywa innym, u Wilhelma przybywa jemu, u Cleary'ego przyrost nie ma wskazanego adresata w ogóle. Nie jest to niedbałość tłumaczy — to jest sens tego miejsca. Linia stoi na końcu ubywania i nie ma już nad sobą nikogo, komu miałaby oddawać. Ruch się więc odwraca i zaczyna przynosić. Wang Bi dodaje, że opiera się przy tym na miękkiej linii pod sobą, a skutkiem jest powrót ludzi: przybywa podwładnych i pomocników, a własny interes znika razem z domem. Cheng Yi ostrzega w tym samym miejscu najostrzej:
Twardość na końcu ubytku jest znakiem, że ubytek doszedł do szczytu i ma się odwrócić. Gdyby ktoś, stojąc wysoko i mocno, użył tej siły do odejmowania, do zabierania tym na dole, nie byłaby to właściwa droga dla stojących na górze. Wina jest w tym doprawdy wielka. — Cheng Yi, komentarz do Księgi Przemian, tłumaczenie na polski własne.
Gdy ta linia jest Twoja, umiesz już odejmować i to jest cały kłopot. Nawyk działa dalej, choć czas na niego minął, a wtedy odejmuje się nie sobie, tylko tym niżej. Znak, po którym rozpoznasz właściwą stronę odwrócenia, jest w tekście: ludzi przybywa, a domu ubywa. To, co Twoje, przestaje mieć osobne miejsce, w którym można je zamknąć.
Psychologia heksagramu 41: praca nad sobą
Odejmowanie rzadko bywa decyzją. Zwykle jest odruchem: kiedy coś uwiera, najtańszym ruchem jest ująć sobie — mniej prosić, mniej zajmować miejsca, mniej chcieć. Ten ruch przynosi ulgę natychmiast i dlatego się utrwala. Kłopot polega na tym, że odruch nie wie, w co trafia. Nie odejmuje tego, co przerosło, tylko to, co leży najbliżej, a najbliżej leży zawsze własna potrzeba. Po kilku latach takiej praktyki nadmiar stoi nietknięty, a fundamentu ubyło tyle, że nie ma już z czego dawać.
Po trzech rzeczach poznasz, że tak właśnie u Ciebie jest. Pierwsza: ubytków przybywa, a ulgi jest za każdym razem mniej, bo ulga bierze się z rozwiązania, a tu nic się nie rozwiązuje. Druga: kiedy próbujesz nazwać, komu właściwie przybyło, nie umiesz wskazać nikogo — zostaje samo poczucie, że postąpiłeś albo postąpiłaś porządnie. Trzecia jest najpewniejsza: kiedy ktoś proponuje, żebyś tym razem nie ustąpił albo nie ustąpiła, słyszysz to jako zarzut wobec siebie, a nie jako propozycję. Odruch broni się wtedy Twoim głosem, bo zdążył już przejąć opowieść o tym, kim jesteś.
Warunek, który to porządkuje, postawił C.G. Jung w Symbolu przemiany w mszy: ofiara musi być rzeczywistą stratą, inaczej pozostaje zamianą, a zamiana nikogo nie przemienia. A ponieważ oddaje się w niej ostatecznie samego siebie, oddanie dowodzi, że było co oddać. To odwraca zwykły rachunek. Sprawdzianem nie jest to, ile Cię oddanie kosztowało, tylko to, czy miałeś albo miałaś z czego dać. Kto oddaje z fundamentu, nie składa ofiary — usuwa dawcę, a razem z nim wszystkie ofiary, które mógłby jeszcze złożyć.
Ostatnia praca dotyczy końca i jest trudniejsza od poprzednich. Nawyk odejmowania jest sprawny i cichy, więc nie daje o sobie znać w chwili, gdy przestaje być potrzebny. Znakiem przekroczenia jest to, że z odejmowania zaczyna Ci przybywać: rośnie pozycja tego, kto zawsze da, rośnie poczucie własnej czystości, rośnie różnica między Tobą a tymi, którzy nie oddają. W tym momencie odejmowanie przestaje być pracą i staje się tym, kim jesteś — a tego się nie odejmuje, tego się broni. Dlatego próg wyznacza się wcześniej, niż się go poczuje. Nie „aż przestanie mieć sens", tylko konkretna rzecz i konkretna miara, po której wracasz do zwykłego dnia.
Perspektywa stoicka w heksagramie 41
Każda technika odejmowania rozbija się o jedno pytanie: co właściwie jest zbędne. Bez odpowiedzi zostaje samo ujmowanie sobie, a ujmować sobie można bez końca i bez skutku. Stoicy odpowiadają na to krótko i zaskakująco technicznie.
Przestań kierować się wyobrażeniami! Pohamować popęd! Poskromić żądzę! Trzymać wolę na wodzy! — Marek Aureliusz, Rozmyślania, IX, 7, przekład Mariana Reitera
Cztery czynności, a każda jest odejmowaniem. Dwie środkowe wskazują dokładnie to, co nazywa Obraz tej figury. Ważniejsze jest jednak zdanie pierwsze, bo ustala kolejność. Najpierw przestajesz iść za wyobrażeniem, dopiero potem odejmujesz. W odwrotnej kolejności redukcją kieruje to samo wyobrażenie, które kazało wziąć za dużo — i wtedy odchodzi to, czego najmniej żal, a nie to, czego jest za wiele.
Gdzie ciąć, mówi inne miejsce Rozmyślań, i mówi to jednym słowem.
[…] to przynosi z sobą pogodę ducha płynącą nie tylko z tego, że działa się pięknie, ale i z tego, że działa się mało. Gdyby bowiem kto nie mówił ani nie czynił przeważającej części tego, co mówimy i czynimy, a co nie jest konieczne, miałby i więcej czasu, i mniej niepokoju. Stąd też przy każdej sprawie należy przypominać sobie, czy też ona nie jest jedną z tych, które nie są konieczne. A należy nie tylko strzec się czynów niekoniecznych, ale i myśli. — Marek Aureliusz, Rozmyślania, IV, 24, przekład Mariana Reitera
Kryterium brzmi: niekonieczne. Nie złe, nie naganne, nie zbyt kosztowne — po prostu takie, bez czego sprawa toczy się tak samo. Tego kryterium można użyć od razu, bo nie wymaga sądu o sobie, tylko obserwacji jednego dnia. Równie konkretny jest skutek, który Marek Aureliusz wymienia: więcej czasu i mniej niepokoju. Nie ubóstwo, nie zasługa, nie czystość. Czas i spokój — a przybywa ich tej części Ciebie, która potem rozstrzyga o całej reszcie. To jest odpowiedź na pytanie, którym otwiera się ta figura: która część Ciebie rośnie, kiedy Ci ubywa.
Ostatnie zdanie rozciąga cięcie na myśli i tam robi się najtrudniej. Myśl niekonieczna nie wygląda na nadmiar; wygląda na przygotowanie, na ostrożność, czasem na sumienność. Rozpoznaje się ją po jałowym powtórzeniu: wraca w tym samym kształcie, nie dodaje wiedzy i nie kończy się żadnym ruchem. Figura mówi to samo w swoim języku i dokłada jedno, czego u stoika nie ma wprost: pilnuje, żeby cięcie nie zeszło do podstawy. Do ofiary wystarczą dwie małe miski, ale miski muszą być czyjeś. Odejmowanie ma sens tak długo, jak długo zostaje ktoś, kto odejmuje.