Obraz i struktura
- Trygram górny: Xun (巽) ☴ — Wiatr; jego atrybutem jest łagodne przenikanie.
- Trygram dolny: Kun (坤) ☷ — Ziemia; jej atrybutem jest podatność i przyjmowanie.
- Inne nazwy: Widok, Obserwacja, Oglądanie, Spojrzenie w dół, Spojrzenie w górę, Podziw, Badanie, Postrzeganie, Introspekcja, Władcy i poddani.
Cztery linie magnetyczne leżą u dołu figury, dwie dynamiczne stoją na górze. Komentarz do Osądów mówi, że wielki przedmiot oglądania znajduje się na górze. Linią rządzącą jest piąta: dynamiczna, środkowa w górnym trygramie i stojąca na właściwym miejscu, ponieważ miejsca nieparzyste przysługują liniom dynamicznym, a parzyste magnetycznym. Dolne linie są zwrócone ku niej, ale każda patrzy z innej pozycji, a dwie górne same stanowią wzór dla tych, które patrzą. Odległość od piątej linii wpływa na to, co dana linia widzi, lecz komentarze biorą pod uwagę także jej siłę, zdolność rozumienia i zakres odpowiedzialności.
Nazwa figury obejmuje oba kierunki patrzenia. Legge zauważa, że chiński znak, od którego pochodzi ta nazwa, oznacza zarówno oglądanie, jak i bycie oglądanym. Cheng Yi zaczyna komentarz od tej samej dwustronności: przywódcy przyglądają się obyczajom ludzi, a zarazem kształtują własne cnoty, ponieważ ludzie na nich patrzą. Osoba, która przewodzi innym, jest w tej figurze jednocześnie obserwatorem i kimś obserwowanym.
Przesłanie
Zanim ocenisz sytuację, sprawdź, na czym opierasz swój pogląd: co widzisz bezpośrednio, co znasz z cudzych relacji i czego z Twojego miejsca nie widać. Poszerzaj wiedzę o położeniu ludzi, których sprawa dotyczy, zwłaszcza gdy masz ich oceniać albo nimi kierować. Jeśli odpowiadasz za innych, porównuj swoje zamiary z tym, co Twoje postępowanie rzeczywiście w nich wywołuje. Licz się z tym, że takie porównanie zmieni Twoją ocenę sytuacji, a także to, co myślisz o sobie.
Interpretacja (Aureliusz)
Osąd tego heksagramu zatrzymuje się w połowie obrzędu. W chińskiej ofierze dla przodków najpierw obmywano ręce i wylewano libację, żeby przywołać ducha, a dopiero potem składano dary. Tekst opisuje chwilę pomiędzy tymi czynnościami:
Kontemplacja. Obmycia dokonano, ofiary jeszcze nie złożono. Pełni ufności spoglądają ku niemu. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Wilhelm nazywa ten moment najświętszym w całym obrzędzie, chwilą najgłębszego wewnętrznego skupienia. Jeśli pobożność osoby prowadzącej obrzęd jest szczera i wyraża rzeczywistą wiarę, sam jej widok przemienia świadków i budzi w nich cześć. Ludzie patrzący na prowadzącego nie oceniają sprawności wykonania, lecz widzą kogoś, kto naprawdę zwraca się ku temu, co święte. Zaufanie, o którym mówi Osąd, jest odpowiedzią na tę szczerość, a nie na okazałość ceremonii.
Cheng Yi wyjaśnia, dlaczego tekst zatrzymuje się właśnie przy obmyciu. Obmycie rąk rozpoczyna obrzęd: wykonuje się je, by przywołać ducha, a ludzie są wtedy szczerzy i przejęci. Gdy czynności rytualne ciągną się dłużej, uczestnicy się rozpraszają, a ich skupienie słabnie. Z tej obserwacji Cheng Yi wyprowadza wymaganie wobec przywódców: mają postępować z taką powagą, jaka panuje przy obmyciu, aby szczerość ludzi nie rozwiała się tak, jak rozwiewa się po złożeniu ofiary. Chodzi o to, by nie osłabła uwaga, z którą wszystko się zaczęło. Wilhelm dodaje, że taką zdolność skupienia rozwija kontemplacja religijna, czyli można ją ćwiczyć i pogłębiać. Warto więc zapytać siebie o sprawy, które trwają długo: czy w ich trakcie zachowujesz powagę, z jaką je zaczynałeś albo zaczynałaś?
Budowa figury pokazuje, kto patrzy i z jakiego miejsca. Cztery dolne linie zwracają się ku piątej, ale nie widzą jej w ten sam sposób. Pierwsza stoi najdalej; Wang Bi pisze, że nie potrafi sama ruszyć naprzód i dlatego niczego stamtąd nie dostrzega. Druga ma odzew w piątej linii, bo obie zajmują środkowe miejsca swoich trygramów i mają przeciwny charakter, a mimo to ogląda ją jak przez szparę w drzwiach. Obie widzą mało, ale tekst ocenia takie ograniczone widzenie różnie, zależnie od tego, kto zajmuje to miejsce: od człowieka bez odpowiedzialności nie wymaga się szerokiego oglądu, od człowieka szlachetnego — tak. Z piątą linią jest inaczej. Zajmuje miejsce władcy i jest oglądana przez wszystkich, dlatego tekst każe jej badać skutki własnego postępowania. Miejsce wpływa więc na to, co można zobaczyć i zrozumieć, ale nie zwalnia z wysiłku patrzenia i rozumienia, bo każda pozycja ma w tekście własne zadanie.
Obraz przenosi pytanie o to, co widać z danego miejsca, na sprawy rządzenia:
Wiatr wieje nad ziemią: obraz Kontemplacji. Tak dawni królowie objeżdżali krainy świata, przyglądali się ludowi i dawali mu naukę. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Wilhelm objaśnia, że dzięki regularnym objazdom władca mógł przyjrzeć się krajowi i upewnić się, że nie umknął mu żaden z obyczajów ludzi; dopiero wtedy mógł wpływać na zmianę tych, które były niewłaściwe. Kong Yingda i Cheng Yi czytają ten obraz podobnie: dawni królowie objeżdżali kraj, przyglądali się ludziom i na podstawie miejscowych obyczajów ustanawiali nauki i prawa. Poznanie warunków życia poprzedza tu nauczanie i stanowi jego podstawę. Objazd nie daje wiedzy pełnej ani nieomylnej, ale pozwala zbliżyć się do tego, jak ludzie rzeczywiście żyją. Podobnie jest dziś: kto kieruje innymi, nie zastąpi wiedzy o ich sytuacji własnym wyobrażeniem o niej. Potrzebuje kontaktu z ludźmi tam, gdzie pracują i żyją.
Figura ma więc dwie strony widzialności: jedni patrzą, inni są oglądani. Najwyraźniej widać to w dwóch górnych liniach, których tekst różni się jednym słowem. Piąta mówi o oglądaniu „mojego życia”, szósta — „jego życia”. Komentarze rozumieją tę zmianę różnie. Wilhelm w objaśnieniu szóstej linii pisze o mędrcu, który stoi poza sprawami świata, jest wolny od tego, co osobiste i związane z ego, i ogląda prawa życia. Wang Bi czyta ją inaczej: szósta linia nie zajmuje miejsca władcy, stoi na szczycie figury i to jej postępowanie oglądają wszyscy, więc nie może pozwolić sobie na nieostrożność. U Wilhelma szósta linia sama patrzy, u Wang Bi patrzą na nią inni. To dwie wykładnie komentatorów, a nie błąd któregoś z przekładów.
W tej interpretacji idę za Wang Bi, ponieważ jego odczytanie utrzymuje związek kontemplacji z odpowiedzialnością osoby, na którą patrzą inni. Szósta linia stoi wyżej niż miejsce władcy, ale go nie zajmuje, więc jej położenie przypomina sytuację kogoś, kto ma autorytet bez urzędu, na przykład po oddaniu funkcji. Taka osoba nie musi przestać oddziaływać na innych, bo ludzie nadal mogą przyglądać się jej decyzjom i brać z nich przykład. Potrzeba przyglądania się własnemu postępowaniu nie znika więc razem ze stanowiskiem. Odczytanie Wilhelma pozostaje pełnoprawną wykładnią, ale w tym tekście nie na nim opieram interpretację szóstej linii.
Rozumienie „oglądania życia” jako przyglądania się własnemu postępowaniu pochodzi z późniejszej tradycji. Richard Rutt, rekonstruując starszą warstwę tekstu, przekłada te słowa w trzeciej, piątej i szóstej linii jako oglądanie ofiar przeznaczonych do złożenia w obrzędzie. Jego odczytanie jest rekonstrukcją filologiczną i nie daje pewności co do pierwotnego sensu. Przypomina jednak, że opisane tu samobadanie pochodzi z lektury komentatorów, a nie z dosłownego i bezspornego brzmienia Zhouyi.
Interpretacja heksagramu 20 w praktyce
Gdy oceniasz sprawę z oddali: Wiele ocen powstaje na podstawie relacji jednej strony albo streszczeń, które przeszły przez kilka osób. Bywają spójne i przekonujące, a mimo to pomijają fragment, który zmienia sens całości. Pierwsza i druga linia pokazują, jak mało widać z daleka albo przez wąską szparę, a Obraz wskazuje drogę: udać się tam, gdzie sprawa się dzieje. Zanim wydasz sąd, oddziel to, co wiesz z bezpośredniej obserwacji, od tego, co jest czyjąś interpretacją. Potem spróbuj dotrzeć do osoby, która zna pomijaną część sprawy, i zapytaj ją o fakty.
Gdy odpowiadasz za innych: Kiedy prowadzisz zespół, dom albo wspólne przedsięwzięcie, łatwo uznać, że dobre intencje wyjaśniają wszystko, co dzieje się wokół. Twój sposób kierowania może jednak wywoływać u innych reakcje, których nie zamierzałeś albo nie zamierzałaś wywołać. Piąta linia każe w takiej sytuacji oglądać ludzi, żeby w tym, jak reagują, zobaczyć skutki własnego postępowania. Zapytaj o konkretne skutki swoich decyzji, wysłuchaj odpowiedzi bez natychmiastowego tłumaczenia się i popraw to, co zależy od Ciebie. W Twojej mocy jest sposób, w jaki kierujesz; to, jak inni go przyjmą, zależy od Ciebie tylko częściowo, bo ich samopoczucie ma także przyczyny, na które nie wpływasz. Pytanie nie usunie wszystkich trudności, ale może pomóc odróżnić Twój udział od pozostałych przyczyn.
Gdy rozważasz pozostanie lub odejście: Czasem trzeba zdecydować, czy dalej angażować się w pracę, organizację albo wspólne przedsięwzięcie. Trzecia linia wskazuje, od czego zacząć: od przyjrzenia się temu, co Twoje dotychczasowe działania rzeczywiście przyniosły. Cheng Yi pisze przy tej linii o obserwowaniu własnych czynów oraz o posuwaniu się naprzód albo wycofywaniu stosownie do czasu. Oceń więc, czy w tych warunkach możesz działać w sposób, który uważasz za właściwy, i co zmieniło się od chwili, gdy zaczynałeś albo zaczynałaś. Samo to, że masz wątpliwości, nie świadczy jeszcze o tym, że stoisz w złym miejscu.
Interpretacja poszczególnych linii
Linia 1 (magnetyczna) — Patrzenie dziecka
Kontemplacja dziecięca. Dla małego człowieka bez winy, dla człowieka szlachetnego upokorzenie. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Wang Bi i Cheng Yi wyjaśniają ten obraz odległością. Pierwsza linia stoi najdalej od dworu władcy, czyli od piątej linii, a przy tym jest słaba i nie potrafi sama ruszyć naprzód. Cheng Yi porównuje jej obserwację do płytkiego i krótkowzrocznego patrzenia dziecka. Od ludzi, którzy nie odpowiadają za całość, nikt nie oczekuje głębokiego rozumienia, więc nie ma tu winy. Inaczej jest z człowiekiem szlachetnym. Wilhelm pisze, że nie może on poprzestać na powierzchownym spojrzeniu, lecz powinien oglądać działające siły jako powiązaną całość i starać się je zrozumieć. Odległość tłumaczy ograniczony widok, ale nie usprawiedliwia pochopnego sądu. Jeśli to Twoja linia, poszerz znajomość sprawy, zanim ją ocenisz, a tam, gdzie wiedzy brakuje, przyznaj to, zamiast rozstrzygać z pozorną pewnością.
Linia 2 (magnetyczna) — Widok przez szparę drzwi
Kontemplacja przez szparę w drzwiach. Sprzyja wytrwałości kobiety. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Druga linia zajmuje położenie, które Księga Przemian zwykle uważa za korzystne: stoi w środku dolnego trygramu, na właściwym miejscu i ma odzew w piątej linii. Wang Bi zauważa, że dzięki temu odzewowi nie jest całkiem pogrążona w niewiedzy, ale jej pole widzenia pozostaje bardzo wąskie i nie pozwala szeroko ogarnąć tego, co wielkie. Ocenia to surowo. Cheng Yi dodaje, że przez szparę widać trochę, lecz niewyraźnie. Słowa o wytrwałości kobiety należą do dawnego podziału ról, w którym domem zajmowały się kobiety, a sprawami publicznymi mężczyźni; tak objaśniają je Wang Bi, Cheng Yi i Wilhelm. Wilhelm dodaje, że ograniczony ogląd wystarcza komuś, kto zajmuje się domem, ale szkodzi temu, kto bierze czynny udział w życiu publicznym. Dziś te słowa przestrzegają każdego, kto na podstawie wąskiego wycinka chciałby sądzić o całości.
Thomas Metzinger opisuje pokrewny problem w odniesieniu do ludzkiego umysłu:
Nie widzimy okna, a jedynie ptaka, który za nim przelatuje. — Thomas Metzinger, Tunel Ego, przekład Pawła Grabarczyka
Metzinger twierdzi, że model świata, którym posługuje się umysł, działa tym sprawniej, im mniej zauważamy, że jest tylko modelem, tak jak nie zauważamy szyby, przez którą patrzymy, a kłopot zaczyna się wtedy, gdy bierzemy go za samą rzeczywistość. Poczucie, że widzi się coś bezpośrednio, nie gwarantuje więc, że widzi się całość. Zanim uznasz swój widok za wystarczający, sprawdź, jakie informacje do Ciebie nie dotarły.
Linia 3 (magnetyczna) — Oglądanie własnego życia: naprzód albo w tył
Kontemplacja mojego życia rozstrzyga między marszem naprzód a odwrotem. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Trzecia linia stoi na szczycie dolnego trygramu, na styku z górnym. Wang Bi opisuje to położenie jako pośrednie: linia nie przylega do władcy w piątej linii, ale nie jest już tak daleko, by patrzeć po dziecięcemu. Cheng Yi zauważa, że nie stoi ona na właściwym miejscu, dlatego staje przed wyborem między marszem naprzód a odwrotem. Rozstrzyga go oglądanie własnego życia, które Cheng Yi rozumie jako przyglądanie się własnym czynom i temu, co z nich wynika. Wilhelm pisze podobnie: dopiero skutki naszego życia pozwalają ocenić, czy zrobiliśmy postęp, czy się cofnęliśmy. Jeśli to Twoja linia, sprawdź, jak przebiegało Twoje dotychczasowe działanie i czy dalsze zaangażowanie w tę sprawę zgadza się z tym, co uważasz za właściwe. Wycofanie się jest jedną z możliwych odpowiedzi i samo w sobie nie oznacza porażki.
Linia 4 (magnetyczna) — Blask kraju oglądany z bliska
Kontemplacja światła królestwa. Korzystnie jest wywierać wpływ jako gość króla. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Czwarta linia przylega do piątej, dlatego widzi najwyraźniej. Cheng Yi podkreśla, że tekst mówi o kraju, a nie o samej osobie władcy, bo zalety rządzących poznaje się po tym, jak ich rządy działają na kraj. Wang Bi dodaje, że ktoś, kto stoi tak blisko, dobrze zna obrzędy państwa. Bycie gościem króla oznacza u Cheng Yi pójście na dwór i pomoc w rządzeniu; w dawnych czasach władcy traktowali ludzi mądrych i prawych jak gości. Wilhelm opisuje to podobnie: osoba, która rozumie, jak sprawić, by kraj rozkwitał, powinna otrzymać stanowisko pozwalające jej działać samodzielnie i być traktowana z szacunkiem, a nie jak narzędzie. Jeśli to Twoja linia, Twoje rozeznanie może przygotować Cię do objęcia odpowiedzialnej funkcji. Zanim ją przyjmiesz, sprawdź, czy pozwoli Ci korzystać z własnego osądu.
Linia 5 (dynamiczna) — Własne życie widziane z miejsca władcy
Kontemplacja mojego życia. Człowiek szlachetny jest bez winy. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Piąta linia jest centralna, stoi na właściwym miejscu i rządzi całym heksagramem. Wang Bi pisze, że władca przygląda się obyczajom ludzi, aby sprawdzić, jak sam praktykuje swoją drogę: kto chce zobaczyć, czym jest, powinien oglądać lud. Cheng Yi dodaje, że ze sposobem, w jaki władca kieruje ludźmi, wiąże się to, czy w danym czasie panuje ład, czy nieład, i czy obyczaje ludzi są dobre, czy złe. Wilhelm odróżnia przy tej linii jałowe roztrząsanie samego siebie od badania skutków, które się wywołuje. Samobadanie pozostaje więc potrzebne, a jego ważnym przedmiotem są skutki własnego postępowania. Jeśli to Twoja linia, porównaj swoje intencje z tym, co Twoje decyzje rzeczywiście sprawiły u innych, i przyjmij odpowiedzialność za własny udział. Nie oznacza to, że odpowiadasz za wszystko, co robią ludzie, którymi kierujesz, bo ich postępowanie ma także inne przyczyny.
Linia 6 (dynamiczna) — Życie oglądane przez innych
Kontemplacja jego życia. Człowiek szlachetny jest bez winy. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Odczytanie tej linii idzie tu za Wang Bi. Szósta linia nie zajmuje miejsca władcy, lecz stoi na samym szczycie figury, gdzie jej dążenia widzą wszyscy; skoro tak, pyta Wang Bi, jak mogłaby nie zachować ostrożności. Cheng Yi opisuje ją podobnie: ma siłę i wysokie miejsce, patrzą na nią ludzie poniżej, ale nie ma urzędu. Według niego taka osoba ogląda to, co od niej pochodzi, czyli własne przymioty i postępowanie, i sprawdza, czy jej czyny są godne tego, by inni brali z nich przykład. To położenie kogoś, kogo nadal się słucha po oddaniu funkcji, na przykład osoby, która przestała kierować zespołem, a inni wciąż pytają ją o zdanie. Jeśli to Twoja linia, pozostań odpowiedzialny albo odpowiedzialna za własne postępowanie także wtedy, gdy nikt już formalnie tego od Ciebie nie wymaga. Nie mierz przy tym swojej wartości wyłącznie tym, jak oceniają Cię ci, którzy na Ciebie patrzą. „Bez winy” oznacza tu stan, na który trzeba zapracować własnym postępowaniem, a nie rozgrzeszenie udzielone z góry.
Psychologia heksagramu 20: praca nad sobą
Znajomość własnych intencji może utrudniać ocenę własnego postępowania. Wiesz, do czego zmierzało Twoje działanie, więc gdy ktoś opisuje skutek, którego nie było w Twoim zamiarze, łatwo uznać jego relację za nieporozumienie. Zamiar jest jedyną częścią zdarzenia, którą znasz od środka, dlatego kusi, by potraktować go jako pełny opis tego, co się stało. Widać to w prostym zachowaniu: zanim druga osoba skończy mówić, odpowiadasz wyjaśnieniem, co chciałeś albo chciałaś osiągnąć. Rzetelna introspekcja nie jest tu błędem i nadal pozwala poznać własne motywy. Piąta linia dodaje do niej drugi sprawdzian, czyli to, co Twoje postępowanie wywołuje u innych.
Pracę warto zacząć od jednego konkretnego zdarzenia. Oddziel w nim trzy rzeczy: Twoje słowa i czyny, zamiar, który za nimi stał, oraz Twoją interpretację tego, jak zareagowała druga osoba. Potem zapytaj ją, czego doświadczyła. Jej milczenie albo napięcie w rozmowie jest powodem, żeby zapytać, ale nie dowodzi Twojej winy ani nie pozwala odczytać jej myśli. Odpowiedź potraktuj poważnie, choć nie jako nieomylny wyrok o Tobie. To relacja z doświadczenia drugiej osoby, do którego nie masz bezpośredniego dostępu, i właśnie dlatego może pokazać coś, czego sam albo sama nie widzisz.
Następnie wybierz jedno własne zachowanie, które możesz zmienić, i obserwuj, co dzieje się po tej zmianie w kolejnych rozmowach. Wynik nie musi być od razu jednoznaczny, bo druga osoba ma własne powody i okoliczności, na które nie wpływasz, a także własną swobodę decyzji. Jeśli niczego nie zauważysz, zapytaj ponownie, zanim uznasz zmianę za nieudaną. Ważne, żeby obraz siebie pozostał otwarty na poprawki. To, co wiesz o swoich zamiarach, uzupełniają informacje o skutkach, a te możesz sprawdzać w rozmowie. Tak rozwija się sens piątej linii: samopoznanie obejmuje także uważne przyglądanie się ludziom, z którymi się żyje i pracuje.
Perspektywa chińskiej tradycji komentarza w heksagramie 20
Wang Bi w glosie do Komentarza do Osądów opisuje, jak działa droga Guan, czyli Kontemplacji: zamiast groźby kar, które wymuszają właściwe zachowanie, posługuje się tym, że ludzie oglądają rządzącego, i w ten sposób porusza ich do moralnej przemiany. Porównuje to z niebem: nikt nie widzi, by zmuszało pory roku do porządku, a one mimo to nie zbaczają ze swojego biegu. Podobnie lud sam z siebie idzie za mędrcem, choć nikt nie widzi, żeby mędrzec go do czegoś zmuszał. To wizja oddziaływania moralnego, a nie twierdzenie, że każda wzorowa postawa okaże się skuteczna. Skoro wpływ ma płynąć z tego, co inni oglądają, trzeba zapytać, co sprawia, że widoczne zachowanie wyraża rzeczywistą postawę.
W Dialogach Konfucjusza pada o ofierze zdanie, które dotyczy właśnie tej sprawy:
Jeśli nie uczestniczę w ofierze, to tak, jakby ofiary nie było. — Konfucjusz, Dialogi, 3.12, tłumaczenie na polski własne z przekładu Roberta Eno
Mówiącemu nie wystarcza to, że obrzęd się odbył. Jeśli sam w nim nie uczestniczy, ofiara dla niego nie zaistniała, nawet jeśli ktoś inny poprawnie ją wykonał. Udział oznacza tu osobistą obecność w obrzędzie, a nie siłę przeżycia ani wrażenie wywierane na patrzących. Łączenie tego zdania z Guan jest moją interpretacją, nie komentarzem do heksagramu. Słowa Konfucjusza kierują uwagę ku postępowaniu, w którym człowiek sam bierze udział, a nie tylko ku widocznym oznakom roli, którą pełni.
Laozi w 57. rozdziale Daodejing rozkłada akcenty inaczej. Ten rozdział mówi o rządzeniu: według Laozi im więcej zakazów i przepisów, tym głębszy nieporządek, a gdy władca mniej steruje, ludzie mają przestrzeń, by przemieniać się sami. Tak rozumiane wuwei, czyli niedziałanie, oznacza ograniczanie narzucanej ingerencji, a nie porzucenie obowiązków. Jest to pogląd tego dzieła na sztukę rządzenia, a nie reguła, którą dałoby się wprost przyłożyć do każdej dzisiejszej regulacji. Wang Bi nie cytuje tu Laozi. Związek jego glosy z 57. rozdziałem sugeruje Richard John Lynn, tłumacz komentarza Wang Bi; w tym tekście zestawienie z Laozi służy tylko jako porównanie.
Te dwa stanowiska różnią się celem. Dialogi podkreślają rzeczywisty udział w praktyce rytualnej, a Laozi przestrzega przed nadmiernym sterowaniem ludźmi. Każde z nich łączy się z Guan przez inny wątek: u Konfucjusza jest to praca nad tym, czy w swoich czynnościach jest się naprawdę obecnym, u Laozi ograniczenie chęci, by wymusić na otoczeniu określoną odpowiedź. Oba wątki spotykają się w piątej i szóstej linii, gdzie odpowiedzialność dotyczy przede wszystkim własnego postępowania. Własna postawa może oddziaływać na innych, ale ich przemiany nie da się zapewnić ani szczerością, ani uważną obserwacją, bo ta przemiana należy do nich.
Stoicy wyznaczają tę granicę jednym zdaniem:
Nikt nie ma w swojej mocy umysłu drugiego człowieka. — Epiktet, Diatryby, IV.5.4, tłumaczenie na polski własne.
Epiktet mówi o tym, czego nie da się kontrolować, ale zdanie działa też w drugą stronę: tam, gdzie kończy się Twoja władza nad cudzym myśleniem, kończy się również Twoja odpowiedzialność za nie. W heksagramie 20 odpowiada to piątej i szóstej linii. Odpowiadasz za to, co inni mogą u Ciebie zobaczyć, czyli za własne postępowanie; tego, co z tym zrobią, nie masz w ręku. Wang Bi opisuje wpływ przez oglądanie, a Epiktet pokazuje, gdzie ten wpływ się zatrzymuje. Gdy ktoś mimo Twojego przykładu nie zmienił zdania, sprawdź, czy Twoje postępowanie było takie, jakie chciałeś albo chciałaś pokazać; to, czy druga osoba je przyjęła, należało już do niej.