Obraz i struktura
- Trygram górny: Kun (坤) ☷ — Ziemia; jej atrybutem jest przyzwalanie.
- Trygram dolny: Dui (兌) ☱ — Jezioro; jego atrybutem jest radość.
- Inne nazwy: Zbliżanie się, Nadejście, Nadzorowanie, Zniżanie się, Awans, Stawanie się wielkim, Las, Posuwanie się naprzód.
Ziemia nad jeziorem to obraz brzegu. Masa lądu pochyla się nad wodą i dotyka jej całą powierzchnią, bez odstępu. Dolny trygram jest radością, górny przyzwoleniem: ruch idzie z dołu chętnie, a na górze spotyka się z otwartością, nie z oporem. Dwie linie dynamiczne u podstawy dopiero zaczynają wrastać w cztery magnetyczne, więc przewaga jest tu początkiem, a nie stanem posiadania. Człowiek szlachetny nie zdobywa w tym znaku pozycji. Pełni w niej funkcję.
Przesłanie
Zbliżanie nie jest ruchem jednej strony. Ktoś podchodzi do Ciebie, a Ty w tym samym czasie wychodzisz mu naprzeciw. Heksagram 19 opisuje nie zdobycz jednej strony, tylko ruch, w którym krok robią obie. Twoja przewaga rośnie i to jest prawda, ale prawdą jest też druga połowa wyroku: przewaga ma swój punkt przesilenia, po którym zacznie się cofać. Wiedza o tym nie jest pesymizmem. Jest warunkiem dobrego użycia czasu, który masz. Nie chodzi o to, żeby wzrost zatrzymać, tylko o to, żeby zdążyć zrobić to, po co ten wzrost przyszedł.
Rada i przestroga
- Ruszaj z kimś, kto idzie w tę samą stronę. Pierwsze dwie linie mówią dokładnie to samo: na tym etapie wzrost jest wspólny albo go nie ma.
- W chwili wzrostu zaplanuj, co zrobisz przy odwrocie. Przygotowanie kosztuje najmniej wtedy, gdy niczego jeszcze nie brakuje.
- Zbliżając się z góry, zostaw drugiemu człowiekowi miejsce do działania. Przewaga daje Ci prawo decydowania, a nie obowiązek robienia wszystkiego samemu.
Przestroga: Najczęstszy błąd to odczytanie tego heksagramu jako obietnicy awansu. Wyrok ma dwie połowy, a druga jest ostrzeżeniem, nie karą. Pierwsza pułapka to przekonanie, że skoro idzie dobrze, to dalej będzie szło tak samo. Druga to pomylenie zbliżania ze zdobywaniem: kto podchodzi po to, żeby wziąć, ten przerywa ruch, który działa wyłącznie wtedy, gdy jest obustronny. Ritsema i Karcher opisują właściwe postępowanie w tym znaku tak: działać, nie oczekując od razu, że dostanie się to, czego się pragnie.
Interpretacja (Aureliusz)
Znak 臨 (lín) nie mówi o wspinaniu się. Przedstawia człowieka pochylonego nad rzeczami, a górna część znaku — 臣 — to obraz oka zwróconego w dół. Patrzysz z góry i z bliska zarazem. Wtórne znaczenia znaku idą w tę samą stronę: przybyć do czegoś, stanąć wobec czegoś, być tuż przed czymś. Zbliżanie ma więc dwa końce, a przewaga jest w nim pozycją zobowiązującą, nie zdobytą.
Każdy zna moment, w którym nagle ma przewagę. Nowe stanowisko. Cudze zaufanie. Wiedza, której inni jeszcze nie mają. Pierwszy odruch nazywa to zdobyczą, choć drugi człowiek zrobił w tym ruchu dokładnie tyle samo kroków: ktoś Cię wybrał, ktoś Ci zaufał, ktoś przyszedł z pytaniem. Heksagram 19 opisuje właśnie takie spotkanie w połowie drogi.
Wyrok składa się z dwóch części, które trudno pogodzić:
Zbliżanie ma najwyższe powodzenie. Wytrwałość sprzyja. Gdy nadejdzie ósmy miesiąc, przyjdzie nieszczęście. — Wilhelm/Baynes
Pierwsza część jest obietnicą, druga kresem. Ósmy miesiąc nie jest datą, którą dałoby się wpisać do terminarza. Księga mówi obrazami, a ten obraz bierze z roku księżycowego: ósmy miesiąc to pora, w której światła zaczyna ubywać, choć jeszcze przez chwilę jest go pod dostatkiem. Nie chodzi więc o wrzesień ani o żaden konkretny dzień, tylko o kształt wspólny każdemu wzrostowi — o to, że ma on swój punkt przesilenia i mija go, zanim ktokolwiek zdąży to zauważyć. Komentarz konfucjański (Dziesięć Skrzydeł) mówi to samo o samej figurze: linie dynamiczne stopniowo rosną i posuwają się naprzód, ale siła, która się posuwa, po niedługim czasie zacznie się rozkładać. Przesilenie jest więc wpisane w obietnicę od pierwszego zdania, a nie doklejone do niej jako ostrzeżenie.
Tłumacze rozchodzą się już przy tytule. Wilhelm i Baynes mówią o zbliżaniu, Liu tak samo. Ritsema i Karcher wybierają nadchodzenie i dokładają do wyroku słowo, którego u innych nie ma: zapadnia. Cleary tłumaczy znak jako nadzorowanie, czyli spojrzenie z góry, nie krok naprzód. Shaughnessy, czytając najstarszą warstwę tekstu, daje tytuł zupełnie inny: Las. Blofeld przy dwóch pierwszych liniach dopowiada, jak ten ruch wygląda z drugiej strony — wszystko, czego pragniemy, zbiega się ku nam. Te nazwy nie są synonimami. Rozpinają pole między podchodzeniem do kogoś a patrzeniem na kogoś z góry, a heksagram mówi o obu ruchach naraz.
Skoro ruch ma dwa końce, zmienia się też to, czym jest w nim wpływ. Myśl buddyjska stawia tu założenie, które przewraca zwykłe rozumienie perswazji: przekonujący i przekonywany nie są ostatecznie dwoma osobnymi umysłami. Jeśli tak jest, to przekonywanie okazuje się przypominaniem, a nie dokładaniem. Kto przekonuje z góry, nie daje drugiemu człowiekowi niczego z zewnątrz. Pokazuje mu coś, co ten może rozpoznać jako swoje. Perswazja z pozycji przewagi nie jest więc naciskiem, tylko odsłanianiem. Gdy staje się naciskiem, ruch się zatrzymuje, bo druga strona przestaje robić własny krok.
Zbliżanie ma jednak warunek, o którym łatwo zapomnieć, gdy wszystko rośnie. Psalm 127 ujmuje go w obraz budowy i straży:
Jeżeli Pan domu nie zbuduje, na próżno się trudzą ci, którzy go wznoszą. Jeżeli Pan miasta nie ustrzeże, strażnik czuwa daremnie. — Psalm 127(126),1, Biblia Tysiąclecia.
Psalm nazywa ten warunek wprost: Bogiem. Księga Przemian go nie nazywa, ale pyta o to samo miejsce w rachunku — o to, czy sprawa, przy której pracujesz, ma pokrycie poza Twoim wysiłkiem. Czy ktoś jej naprawdę potrzebuje. Czy druga strona rzeczywiście robi swój krok. Czy pozycja, z której działasz, opiera się na czymś, czego nie wytworzyłeś sam. Można pracować dużo i uważnie przy sprawie, która takiego pokrycia nie ma. Wtedy pracujesz coraz więcej, a nic z tego nie przybywa.
Zostaje pytanie o samo przesilenie. Dlaczego ósmy miesiąc, skoro nikt niczego nie zawinił? Carl Gustav Jung, pisząc przedmowę do przekładu Wilhelma, opisał sposób, w jaki Księga traktuje czas:
W ujęciu starożytnych Chińczyków obserwowana właśnie chwila jawi się bardziej jako trafienie przypadku niż jako jasno określony rezultat zbiegających się procesów przyczynowo-skutkowych. — C.G. Jung, przedmowa (1949) do I Ching w przekładzie Wilhelma/Baynesa. Tłumaczenie na polski własne.
Jeśli chwila jest trafieniem, a nie wynikiem łańcucha przyczyn, to przewaga, którą masz, nie jest w całości Twoją zasługą. Ktoś Cię wybrał, coś się zbiegło, czas był taki, a nie inny. A skoro moment nie jest zasługą, to jego koniec nie jest karą. Ósmy miesiąc jest kształtem każdego wzrostu i tego kształtu nikt nie odwoła. Czas, który do niego został, jest w Twoich rękach.
Obraz heksagramu mówi wprost, czym się wtedy zająć:
Ziemia nad jeziorem: obraz Zbliżania. Tak człowiek szlachetny jest niewyczerpany w swojej woli nauczania i bez granic w wyrozumiałości i ochronie ludzi. — Wilhelm/Baynes
Obraz przypisuje temu, kto stoi wyżej, dwa zadania bez granic: nauczanie i ochronę. Żadne z nich nie jest zdobywaniem. Dlatego pytanie, które ten heksagram naprawdę zadaje, nie brzmi „jak wysoko dojdziesz”. Brzmi: nad czym się pochylasz, kiedy już stoisz wyżej. To jedyna część tego ruchu, która w całości należy do Ciebie.
Kluczowe cechy heksagramu 19
- Ruch ma dwa końce. Zbliżasz się i jesteś zbliżany. Dopóki obie strony robią krok, rzecz idzie; gdy jedna zaczyna brać, ruch się kończy. Dlatego nie da się go przyspieszyć jednostronnie: kroku drugiej strony nikt za nią nie zrobi.
- Przewaga ma kres. Ósmy miesiąc nie jest w tym wyroku groźbą, tylko miarą. Kto liczy się z nim od początku, nie zostanie potem przez niego zaskoczony. Irvin D. Yalom w Darze terapii nazywa dwa fakty, których żadne powodzenie nie unieważnia: „wszystko przemija, a wybór wyklucza”. Pierwszy z nich odbiera pozycję, drugi mówi, że każda rzecz zrobiona z tej pozycji odcina inne, których już się nie zrobi.
- Wyżej znaczy: zobowiązany. Pozycja jest w tym heksagramie funkcją, a nie nagrodą. Tłumacze różnią się co do tytułu znaku, ale co do obrazu zgadzają się wszyscy: temu, kto stoi wyżej, przypada zadanie, a nie przywilej. Sprawdzian jest prosty — policz, ile z tego, co daje Ci pozycja, zostaje u Ciebie, a ile idzie dalej.
- Pewność bez pokrycia. Najgroźniejsze w tym heksagramie nie jest cofnięcie się, tylko łatwość: kiedy pozycja załatwia sprawę za Ciebie, nic nie sprawdza Twoich założeń. Jung zauważył w przedmowie, że cała Księga stanowi „jedno długie napomnienie do wnikliwego badania własnego charakteru, postawy i motywów”. Linia trzecia jest właśnie takim napomnieniem.
Interpretacja heksagramu 19 w praktyce
W relacjach: Kiedy ktoś zwraca się do Ciebie po pomoc, Twoja przewaga polega na byciu stałym punktem, a nie na znajomości rozwiązania. Analityczka jungowska M. Esther Harding opisała ten układ w Psychic Energy na przykładzie własnego zawodu. Analityk nie zakłada, że zna odpowiedź. Wyrusza razem z pacjentem badać nieświadomość i szukać wyjścia. Potrzebny jest przede wszystkim jako stały punkt, którego pacjent może się trzymać w przejściu, gdy wszystkie dotychczasowe wartości stają pod znakiem zapytania, a dawne drogowskazy znikają. Poza gabinetem działa to tak samo. Najwięcej daje towarzyszenie komuś w szukaniu, a nie podanie mu gotowego wyniku. Jest w tym jeszcze druga strona rachunku: pochylenie się nad kimś nie jest kosztem. Emily Esfahani Smith pisze o tym wprost w Znajdź w życiu sens: „Tylko poprzez skupienie się na innych budujemy filar przynależności dla siebie i dla nich. Jeśli chcemy znaleźć sens we własnym życiu, musimy zacząć od zwrócenia się na zewnątrz.”
W pracy: Awans, przewaga informacyjna albo rola prowadzącego to nie licencja na poprawianie każdego cudzego ruchu. Marek Aureliusz zapisał w pierwszej księdze Rozmyślań, co zawdzięcza bratu Sewerowi: ideę państwa o równym prawie dla wszystkich i ideę rządu, który najbardziej ze wszystkiego szanuje wolność rządzonych. Ta miara obowiązuje także w sześcioosobowym zespole. Wybierz kompetentnych, powiedz im, czego od nich oczekujesz, i zejdź im z drogi. Sobie zostaw to, co możesz zrobić tylko Ty — decyzje, których nikt inny nie ma prawa podjąć, i osłonę zespołu na zewnątrz.
W rozwoju osobistym: Sprawdzaj pewność, która przyszła zbyt łatwo. Daniel Kahneman opisał w Pułapkach myślenia mechanizm, który za nią stoi: „Pewność, że mamy rację, zależy głównie od tego, czy umiemy połączyć to, co widzimy, w spójną opowieść – nawet jeśli widzimy niewiele.” Przewaga podsuwa taką opowieść sama z siebie, bo z góry wszystko układa się gładko. Dlatego akurat w chwili wzrostu poczucie racji jest najmniej wiarygodne. Ćwiczenie jest proste: przy każdym „to oczywiste” wypisz, czego w tej sprawie nie widzisz i kto mógłby to widzieć zamiast Ciebie. Niepokój, o którym mówi linia trzecia, jest tu narzędziem, a nie objawem — to on przywraca kontakt z tym, czego opowieść o sobie nie obejmuje.
Interpretacja poszczególnych linii
Linia 1 (dynamiczna) — Krok, który nie jest sam
Wspólne zbliżanie. Wytrwałość przynosi pomyślność. — Wilhelm/Baynes
Pierwszy ruch nie jest tu samotny. To, co dopiero rośnie, rusza w parze, bo samo jeszcze nie utrzyma własnego kierunku. Warunkiem nie jest rozpęd, tylko wytrwałość: na starcie najłatwiej pomylić zapał z drogą. Sprawdź więc, czy człowiek, z którym ruszasz, idzie w tę samą stronę, czy tylko w tym samym tempie.
Linia 2 (dynamiczna) — Drugi krok tą samą drogą
Wspólne zbliżanie. Pomyślność. Wszystko sprzyja. — Wilhelm/Baynes
Księga powtarza tu prawie to samo zdanie co w linii pierwszej. To nie jest niedbałość. Powtórzenie znaczy, że kierunek się potwierdził, a impuls stał się drogą. „Wszystko sprzyja” nie mówi, że nic nie stoi na przeszkodzie. Mówi, że niczego nie trzeba już forsować: rzecz ma własny bieg i wystarczy przy niej zostać.
Linia 3 (magnetyczna) — Łatwość, której nie sprawdziłeś
Wygodne zbliżanie. Nic, co by sprzyjało. Kto da się przez to zasmucić, staje się wolny od winy. — Wilhelm/Baynes
Zbliżanie, które przychodzi bez wysiłku, bo robi je za Ciebie sama pozycja, nie prowadzi donikąd. Nie dlatego, że jest złe, tylko dlatego, że nie zostało sprawdzone. Lekarstwem nie jest tu siła. Jest nim niepokój: sam fakt, że zaczynasz się tym martwić, przywraca czujność i zdejmuje winę. To jedyne miejsce w tym heksagramie, w którym zmartwienie jest dobrą wiadomością.
Linia 4 (magnetyczna) — Zejście na sam brzeg
Pełne zbliżanie. Bez winy. — Wilhelm/Baynes
Kto stoi wyżej, schodzi tutaj aż na granicę, zamiast wzywać do siebie. Dlatego zbliżanie jest w tym miejscu dopełnione. Linia niczego nie obiecuje i przed niczym nie ostrzega: „bez winy” to najczystsza postać tego ruchu, bo nie ma w nim ani dystansu, ani interesu. W praktyce znaczy to tyle, że rozmowę prowadzi się tam, gdzie jest druga osoba, a nie tam, gdzie wygodniej Tobie.
Linia 5 (magnetyczna) — Ręka, która nie wchodzi w drogę
Mądre zbliżanie. To jest właściwe dla wielkiego księcia. Pomyślność. — Wilhelm/Baynes
Mądrość na górze nie polega na tym, żeby wiedzieć najlepiej. Polega na tym, żeby wybrać zdolnych i zejść im z drogi. Kto z góry poprawia każdy ruch, odbiera tym, nad którymi stoi, jedyną rzecz, jaką naprawdę może im dać: pole do działania. Księga nazywa to trzymaniem środka — trzeba stać dość blisko, żeby widzieć całość, i dość daleko, żeby nie robić za nikogo jego pracy.
Linia 6 (magnetyczna) — Powrót na brzeg
Wielkoduszne zbliżanie. Pomyślność. Bez winy. — Wilhelm/Baynes
Na szczycie heksagramu stoi ktoś, kto mógłby już patrzeć z oddali, a schodzi jeszcze raz do tych, którzy zostali niżej. To domyka cały łuk. Zbliżanie kończy się nie zdobyciem pozycji, tylko oddaniem tego, co się na niej zebrało. Szósta linia bywa w Księdze miejscem nadmiaru albo wyczerpania; tutaj nie ma ani jednego, ani drugiego. Wielkoduszność jest tu jedyną postacią przewagi odporną na odwrót, bo została już rozdana.
Psychologiczny aspekt heksagramu 19
Heksagram pokazuje dwa ruchy idące w tę samą stronę: dwie linie dynamiczne, które rosną razem i razem wchodzą w cztery magnetyczne. Psychologicznie jest to obraz zgody między świadomą wolą a tym, co jest od niej większe. Świadome „ja” chce czegoś konkretnego i wie, dlaczego tego chce; reszta psychiki albo idzie z nim, albo mu się wymyka. W tym znaku idzie. Najciekawsze jest jednak to, że żaden z tych dwóch ruchów nie ma mapy.
Carl Gustav Jung opisał ten brak mapy w jednym z listów:
Jeśli chcesz iść własną, indywidualną drogą, to jest to droga, którą sam sobie robisz: nigdy nie jest przepisana, nie znasz jej z góry i po prostu powstaje sama z siebie, gdy stawiasz jedną stopę przed drugą. Jeśli zawsze robisz następną rzecz, którą trzeba zrobić, pójdziesz najbezpieczniej i najpewniej ścieżką wyznaczoną przez twoją nieświadomość. — C.G. Jung, list do Frau V. z 15 grudnia 1933, Listy, t. 1. Tłumaczenie na polski własne.
Myśl o drodze powstającej pod stopą wygląda na romantyczną, dopóki nie zobaczy się jej rodowodu. Ponad sto lat wcześniej Arthur Schopenhauer umieścił wolę pod świadomym przedstawieniem świata i twierdził, że najbliżej niej jesteśmy nie wtedy, gdy patrzymy, tylko wtedy, gdy działamy. Nigel Warburton referuje to tak:
Według Schopenhauera istnieje jednak ukryty aspekt naszego doświadczenia ruchu ciała, coś, co możemy odczuć w inny sposób niż nasze ogólne doświadczenie świata zjawisk. Nie doświadczamy świata jako woli bezpośrednio, ale zbliżamy się do tego, jeśli wykonujemy działania świadomie, jeśli chcemy coś zrobić w określony sposób. — Nigel Warburton, Krótka historia filozofii, referując Schopenhauera
Czasownik jest w tym zdaniu ten sam, którym Księga nazywa cały heksagram: zbliżamy się. Nie dochodzimy i nie bierzemy w posiadanie. Widać to w pierwszych tygodniach na nowym stanowisku. Nikt nie mówi, co dokładnie masz robić, bo nikt tego jeszcze nie wie. Zostaje następna rzecz do zrobienia, potem kolejna — a dopiero po kilku miesiącach widać, że układały się w drogę.
Nietzsche zamienił tę myśl w zadanie, a Irvin D. Yalom przytacza je w takiej postaci:
„Stań się tym, kim jesteś”, powiedział Nietzsche (i nazwał tę sentencję „granitową”). — Nietzsche, cyt. w: Irvin D. Yalom, Dar terapii
Brzmi to jak zachęta do bycia sobą, ale znaczy coś twardszego. Nie ma tu wzoru do odtworzenia. Jest ruch, w którym człowiek dochodzi do tego, czym może być, i dowiaduje się o tym po drodze, a nie przed nią. Jung dziedziczy po obu poprzednikach i dokłada regułę praktyczną: rób następną rzecz, którą trzeba zrobić. To cała instrukcja, jaką ten heksagram daje. Dlatego zbliżanie nie jest tu zdobywaniem pozycji, tylko sposobem chodzenia — a brak przepisanej drogi jest dobrą wiadomością, bo droga przepisana nie byłaby Twoja.
Ming — jak działać, gdy skutek nie należy do Ciebie
Chińska filozofia ma na to, co przynosi ósmy miesiąc, osobne słowo: ming (命) — wyrok, dekret, to, co postanowione. U Konfucjusza jest to Dekret Nieba. Nie chodzi jednak o plan spisany dla Ciebie osobiście. Chodzi o to, że świat ma swój kształt niezależnie od Twojej zgody i że ten kształt obowiązuje. Fung Yu-Lan, historyk filozofii chińskiej, streszcza praktyczną konsekwencję tego pojęcia:
Znać Ming znaczy uznać nieuchronność świata takiego, jaki jest, i przez to nie liczyć się z zewnętrznym powodzeniem lub porażką własnego działania. Jeśli potrafimy tak postępować, w pewnym sensie nigdy nie możemy przegrać. Bo jeśli spełniamy swój obowiązek, ten obowiązek przez sam nasz akt jest moralnie spełniony, niezależnie od zewnętrznego powodzenia lub porażki naszego działania. — Fung Yu-Lan, A Short History of Chinese Philosophy. Tłumaczenie na polski własne.
Konsekwencja jest praktyczna, nie pocieszająca. Jeśli obowiązek zostaje spełniony przez sam akt, to ósmy miesiąc zabiera przewagę, ale nie zabiera tego, co za jej pomocą zostało zrobione. Kto się od Ciebie nauczył, umie to dalej. Kogo osłoniłeś, ten przeszedł bezpiecznie. Utrata pozycji tego nie cofa.
Zachód doszedł do podobnego miejsca inną drogą: nie przez zgodę na wyrok, tylko przez przygotowanie się na nadchodzący odwrót. Umysł, który wcześniej wyobraził sobie cofnięcie się fali, przyjmuje je potem jako rzecz zapowiedzianą, a nie jako zdradę. Seneka szedł jeszcze dalej i twierdził, że praktyka nie zależy od tego, jak urządzony jest świat:
Czy Los wiąże nas nieubłaganym prawem, czy bóg jako władca wszechświata wszystko urządził, czy przypadek pcha i miota sprawami ludzkimi bez ładu — filozofia musi być naszą obroną. — Seneka, Listy moralne do Lucyliusza, 16,5. Tłumaczenie na polski własne.
To rozróżnienie jest przy Ming najważniejsze. Nie musisz rozstrzygać, który z tych trzech obrazów świata jest prawdziwy. Przygotowanie działa w obu wypadkach tak samo, bo dotyczy Ciebie, a nie świata.
Drugi zachodni krok to stary podział, na którym stoi cały stoicyzm: jedne rzeczy są w naszej mocy, inne nie. Przewaga nigdy nie była Twoja. Twój był tylko sposób jej użycia. Dlatego pytanie „czy utrzymam pozycję” jest źle postawione — odpowiedź na nie i tak nie zależy od Ciebie. Pytanie „nad czym się pochyliłem, póki ją miałem” jest jedynym, na które masz wpływ, i jedynym, na które odpowiadasz sam.
To nie jest postawa człowieka, który się poddał. Sokrates u Platona mówi o kresie drogi bez żalu:
(…) jeżeli to prawda, przyjacielu, to wielka jest nadzieja, że przybywszy tam, dokąd ja idę, dopiero znajdzie człowiek pod dostatkiem, jeżeli w ogóle gdziekolwiek, tego, za czym się rozbijał przez całe minione życie; tak że temu wyjazdowi, który mnie dziś nakazany, przyświeca gwiazda dobrej nadziei; podobnie jak każdemu innemu człowiekowi, który ma to przekonanie, że wypracował sobie niejaką czystość duszy. — Platon, Fedon, przeł. Władysław Witwicki.
Sokrates nie mówi, że wie, co go czeka. Mówi, że przygotował jedyną rzecz, którą mógł przygotować. Ósmy miesiąc przyjdzie w swoim czasie, którego nie ustalasz. Przygotowanie jest po Twojej stronie i tylko ono.
Synteza heksagramu 19
Heksagram 19 jako pochylenie się nad tym, co Ci powierzono. Zbliżanie rośnie w obie strony i kończy się w chwili, której nie ustalasz. Nad czym się w tym czasie pochylisz — to jedyne, o czym decydujesz.
Zostaje prosty rachunek. Pozycja nie była Twoja, została Ci powierzona na jakiś czas. Ruch był wspólny, więc nie był Twoją zdobyczą. Twoje jest tylko to, co z tej pozycji zrobisz dla ludzi, nad którymi stoisz. Ziemia nie unosi się nad jeziorem. Leży na nim całą powierzchnią.
