Obraz i struktura
- Trygram górny: Qian (乾) ☰ — Niebo; jego atrybutem jest siła i dynamizm, nieustający ruch — tutaj pięć twardych linii stojących jedna nad drugą.
- Trygram dolny: Xun (巽) ☴ — Wiatr; jego atrybutem jest dostosowanie i wnikanie, przenikanie łagodne, docierające wszędzie tam, gdzie nie napotyka oporu.
- Inne nazwy: Pokusa, Spotkanie, Kontakt, Złączenie, Zetknięcie.
Wiatr wieje pod niebem i dotyka wszystkiego, co pod nim jest. Cheng Yi wyprowadza z tego samą nazwę: skoro pod niebem nie ma rzeczy, której wiatr by nie musnął, jest to obraz spotkania. Układ linii mówi to samo od drugiej strony. Pięć linii dynamicznych stoi jedna nad drugą, a na samym spodzie właśnie pojawiła się jedna magnetyczna. Stąd bierze się „kobieta" z osądu — z tej jednej miękkiej linii na dole, a nie z trygramu i nie z jakiejkolwiek postaci. To ważne dla całej lektury: kobieta jest tu nazwą pozycji.
Skrzydło jedenaste streszcza figurę jednym zdaniem: to spotkanie, w którym miękkie napotyka twarde. Cała trudność tekstu bierze się z położenia owego miękkiego — leży ono na samym spodzie, pod wszystkimi pięcioma twardymi liniami, i to ono je dźwiga.
Przesłanie
Rzecz, o którą tu chodzi, nie napadła Cię z zasadzki. Wyszliście sobie naprzeciw, a Twoja połowa drogi jest jedyną, nad którą masz władzę. Opór w chwili spotkania przychodzi za późno, bo wtedy rzecz stoi już pod Tobą i podpiera wszystko, czym chciałbyś albo chciałabyś ją odepchnąć. Rozstrzyga reguła wydana wcześniej — taka, która zdążyła zmienić koszt wyboru, zanim wybór stanął przed Tobą. Zamknięcie się na to, co przychodzi nieproszone, nie jest tu rozwiązaniem, bo tym samym wejściem przychodzi wszystko, co nowe. Zostaje więc jedno: ustawić granicę, która przepuszcza nowe, a zatrzymuje to, czemu nie chcesz oddać władzy.
Interpretacja (Aureliusz)
Pięć linii dynamicznych i jedna magnetyczna na samym spodzie. Wang Bi opisuje ich stosunek zdaniem, które przewraca zwykłe czytanie tej figury:
Pierwsza linia magnetyczna stoi na początku Spotkania. Jest jedną linią miękką i słabą, a mimo to niesie pięć linii twardych i mocnych. — Wang Bi, komentarz do linii pierwszej, przekład R.J. Lynn, tłumaczenie na polski własne.
Nie „stoi naprzeciw" i nie „napiera od dołu". Niesie. Cały aparat siły, jakim w tej figurze dysponujesz, opiera się na tym jednym miękkim miejscu. Przełóż to na psychikę, a wyjdzie rzecz, którą trudno przyjąć: to, co w Tobie najsłabsze i najrzadziej dopuszczane do głosu, leży pod Twoimi postanowieniami jak podłoże. Dlatego postanowienie tego nie dosięga. Postanowienie na tym stoi.
Osąd tej figury jest jednym z najbardziej spornych w całej Księdze Przemian, bo tłumacze nie zgadzają się nawet co do tego, kogo ostrzega.
Wyjście naprzeciw. Dziewczyna jest silna. Nie należy żenić się z taką dziewczyną. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Pokusa ukazuje kobietę śmiałą i silną. Niedobrze będzie pojąć taką kobietę za żonę. — Legge, tłumaczenie na polski własne.
Choćby była zdrowa, nie bierz jej za żonę. — Rutt, Zhouyi, warstwa Zhou, tłumaczenie na polski własne.
Kobieta jest wielka. Nie porywaj tej kobiety. Królewską narzeczoną witano z wielką ceremonią, nie brano jej siłą. — Pearson, tłumaczenie na polski własne.
Trzy pierwsze wersje mówią jedno w trzech rejestrach: nie wiąż się. Wilhelm nazywa jednak figurę wyjściem naprzeciw i tym samym przenosi ciężar na pytającego, bo naprzeciw wychodzi się samemu. Legge zostaje przy pokusie, czyli przy rzeczy, która kusi. Rutt pokazuje warstwę najstarszą, w której nie ma jeszcze ani alegorii, ani nauki moralnej — jest reguła małżeńska albo zapis wróżby. Pearson robi rzecz, której nie robi nikt inny, i zmienia adresata: zakaz nie dotyczy związku, tylko przemocy. Idę tu za Wilhelmem i za Pearson, bo oboje kierują zdanie do pytającego, a tylko wtedy wyrocznia cokolwiek w nim zmienia.
Rozstrzał ma oparcie w samym słowie. Hasło słownikowe u Hatchera prowadzi od „łączyć w parę" i „kojarzyć zwierzęta" przez „wejść w kontakt" do „wejść w konflikt", a dopiero na końcu dochodzi do pokusy, uwiedzenia i roztrwonienia. Jedno słowo obejmuje więc całą drogę od złączenia do zwarcia, a figura idzie tą drogą od pierwszej linii aż do rogów w szóstej.
Pozostaje ustalić, czym właściwie jest tu spotkanie. Balkin odpowiada najkrócej ze wszystkich:
Pokusa posuwa się ku nam dlatego, że — świadomie albo nie — wychodzimy jej w połowie drogi naprzeciw. — Jack Balkin, The Laws of Change, tłumaczenie na polski własne.
Wilhelm mówi to samo strukturalnie: linia, która sama się poddaje, nigdy nie przejęłaby władzy, gdyby to, co mocne i jasne, samo nie wyszło jej naprzeciw w połowie drogi. Nazwa figury jest u niego argumentem — nazywa ruch, który wykonuje sam pytający. To przekreśla opowieść o napaści. Nic tu na Ciebie nie spadło. Zeszliście się z dwóch stron, a jedna z tych stron należy do Ciebie w całości.
Zachodnie czytanie tej figury ma jeszcze jeden człon i warto wiedzieć, skąd pochodzi, bo nie ma go w tej postaci ani w Skrzydłach, ani w chińskich komentarzach. Dołożył go Wilhelm:
Heksagram ten wskazuje sytuację, w której zasada ciemności, wcześniej usunięta, ukradkiem i niespodziewanie wciska się z powrotem od wewnątrz i od spodu. — Richard Wilhelm, komentarz do heksagramu 44, tłumaczenie na polski własne.
To zdanie zrobiło karierę i kazało czytać całą figurę jako ostrzeżenie. Ten sam Wilhelm kilka akapitów dalej sam je ogranicza:
Kiedy niebo i ziemia wychodzą sobie naprzeciw, wszystkie stworzenia rozkwitają. […] Jest konieczne, by elementy, którym sądzone jest złączyć się i wzajem od siebie zależeć, wyszły sobie naprzeciw w połowie drogi. — Richard Wilhelm, komentarz do heksagramu 44, tłumaczenie na polski własne.
Oba zdania są tego samego autora i dotyczą tej samej figury. Pierwsze opisuje porę: obraz przesilenia, moment, w którym ciemność zaczyna przybierać dokładnie wtedy, gdy światła jest najwięcej. Drugie odbiera temu obrazowi status wyroku. To samo wejście, którym wchodzi rzecz niechciana, jest jedynym wejściem, jakie ta figura w ogóle ma.
Obraz mówi, co się z tym robi, i nie pada w nim ani słowo o walce.
Pod niebem wiatr: obraz Wyjścia naprzeciw. Tak postępuje książę, rozsyłając swoje rozkazy i ogłaszając je na cztery strony nieba. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Rozkaz idzie na cztery strony, zanim cokolwiek nadejdzie z którejkolwiek z nich. Balkin czyta to jako zdanie o prawie, a nie o prywatnej moralności:
Sprawiedliwe prawa są jak dobry, żyzny wiatr; prawa niesprawiedliwe są jak wiatr ostry i stojący. — Jack Balkin, The Laws of Change, tłumaczenie na polski własne.
W tej różnicy mieści się cała nauka tej figury o samokontroli. Postanowienie działa w chwili próby i wymaga, żeby w tej właśnie chwili starczyło Ci siły na to, co przed Tobą stoi. Prawo działa wcześniej. Nie musi być przy Tobie, gdy przychodzi próba, bo już przedtem zmieniło koszt każdego wyboru. Reguła, którą sobie nadajesz, ma być tego drugiego rodzaju: ogłoszona zawczasu, na cztery strony, jeszcze zanim będzie do czego ją stosować. Cheng Yi mówi to samo w rejestrze czasu:
Jeżeli masz to zatrzymać, zatrzymaj, póki to, co magnetyczne, jest jeszcze ledwie widoczne, zanim się rozrośnie. — Cheng Yi, komentarz do linii pierwszej, przekład Thomasa Cleary'ego, tłumaczenie na polski własne.
Skrzydła prowadzą do tej figury prostą drogą: kto rozstrzygnął i rozdzielił w Przełomie, ten musi potem na coś natrafić, a Cheng Yi zaostrza to jeszcze — spotkać można wyłącznie to, co wcześniej zostało odłączone.
Najciekawszy spór o tę figurę toczy się między dwoma ludźmi z jednej szkoły, na tej samej stronie tekstu. Wang Bi uważa, że odczyt jest gotowy: mamy tu jedną kobietę i pięciu mężczyzn, co oznacza siłę skrajną, więc żenić się z nią nie wolno. Kong Yingda odpowiada mu wprost, że to za mało:
Myśl, że jedna kobieta spotyka pięciu mężczyzn, wcale nie wystarcza, by wyrazić piękno i rozległość tego, o co tu chodzi; dopiero tam, gdzie tekst mówi o tym, jak Niebo i Ziemia wychodzą sobie naprzeciw […], sens Spotkania osiąga swoją wielkość. — Kong Yingda, komentarz do Osądu, przekład R.J. Lynn, tłumaczenie na polski własne.
Zdanie, do którego się odwołuje, stoi w Komentarzu do Osądów: gdy Niebo i Ziemia wychodzą sobie naprzeciw, rzeczy wszystkich rodzajów wychodzą na jaw.
Idę za Kong Yingdą co do rangi spotkania i za Cheng Yi co do pory. To znaczy: spotkanie z tym, co przychodzi od spodu i nieproszone, nie jest przewinieniem. Jest jedynym wejściem, którym cokolwiek nowego może do Ciebie trafić, a kto je zamurowuje, zamyka drogę wszystkiemu, co miałoby tędy przyjść. Rozstrzyga się to jednak na progu. W chwili, gdy rzecz stoi już przed Tobą, nikt warunków nie negocjuje — warunki spotkania ustala się przed spotkaniem. Dlatego klin z pierwszej linii pilnuje rozmiaru, a drzwi zostawia otwarte.
Reguła wydana zawczasu ma przy tym cechę, o której łatwo zapomnieć — trzeba ją wydawać wciąż na nowo. Marek Aureliusz zapisuje ją jako formułę do codziennego powtarzania:
Uwolnij się od niepokojących myśli, tak sobie zawsze mówiąc: ode mnie to teraz zależy, aby w tej oto duszy nie przebywała złość ani żądza, ani żaden w ogóle niepokój, lecz abym widział wszystko tak, jak jest, i używał poszczególnych rzeczy podług ich wartości… — Marek Aureliusz, Rozmyślania, VIII, 29, przekład Mariana Reitera.
Dwa słowa niosą tu wszystko: „zawsze" i „teraz". To jest formuła powtarzana sobie codziennie, przed każdym kolejnym „teraz", i dlatego nigdy nie zostaje załatwiona raz na zawsze. Tym właśnie prawo różni się od postanowienia. Postanowienie podejmuje się raz i potem się je łamie. Prawo ogłasza się i ogłasza ponownie, na cztery strony, jak w Obrazie tej figury.
Zostaje pytanie, dokąd sięga to, co ta figura daje, a nie sięga tak daleko, jak chciałby ktoś liczący na czystość. Najostrzej mówi o tym linia czwarta, której nieszczęściem jest pusta kuchnia: ryba jest u drugiej linii, nie u niej. Wang Bi tłumaczy to utratą oparcia — czwarta rusza się, choć straciła łączność ze zwykłymi ludźmi; Komentarz do Obrazów nazywa to wprost oddaleniem. Cheng Yi nie zostawia mu okoliczności łagodzących: nie utrzymał podwładnych, bo sam zszedł z drogi. Wina jest własna, a jej treścią jest oddalenie. Hatcher dopowiada rzecz, przed którą ta figura ostrzega najmocniej: samokontrola, doprowadzona do tego punktu, przestaje być czymś naturalnym i sama staje się rozproszeniem, którego miała bronić. Rozumiana jako odcięcie się od tego, co w Tobie niskie, kończy się kuchnią bez ryby. Zostaje aparat siły, który nie ma już na czym stać.
Interpretacja heksagramu 44 w praktyce
Gdy postanowienie zawodzi zawsze w tym samym miejscu: Nie wzmacniaj postanowienia, bo ono stoi na tym, przed czym ma Cię bronić. Cofnij się o krok i sprawdź, na czym stoi — jakie zmęczenie, jaka pora dnia, czyja obecność albo jaki głód jest tym miejscem, na którym opiera się reszta. Potem wydaj regułę o tym miejscu. Reguła ma nazywać warunek i wchodzić w życie o jeden ruch przed progiem; jeżeli zaczyna działać dopiero w chwili, gdy rzecz stoi przed Tobą, jest postanowieniem i zawiedzie tak samo jak poprzednie.
Gdy chcesz coś z siebie wyciąć: Czwarta linia opisuje wynik takiej operacji — kuchnia zostaje, ryby w niej nie ma. Zanim zaczniesz odcinać, ustal, co ta cecha w Tobie robi wtedy, gdy pracuje na Twoją korzyść. Pod rzeczą, którą uważasz za swoją słabość, zwykle leży ta sama energia, z której zrobiona jest Twoja zdolność do działania w ogóle. Odcięcie zabiera obie strony naraz, a rachunek przychodzi z opóźnieniem, w dniu, w którym tamta zdolność będzie potrzebna. Praca polega tu na trzymaniu rzeczy u siebie: zostaje w Twoim domu, na Twoich warunkach, w miejscu, w którym ją widzisz.
Gdy coś przyszło samo i nikt Cię do tego nie zmusił: Druga linia mówi o rybie, która sama znalazła się w kuchni, a Wang Bi podkreśla, że nikt jej tam siłą nie zaniósł. Werdykt brzmi: bez winy. Zaraz potem tekst dokłada warunek — gościom to nie służy. Weź więc tę rzecz na siebie i zatrzymaj ją przy sobie. To znaczy: nie rób z niej opowieści, nie szukaj wspólników, którzy zrobią to samo, i nikomu tego nie proponuj. Rzecz przyjęta i zatrzymana u siebie nie robi szkody. Rzecz roznoszona dalej robi szkodę każdemu, kogo dosięgnie.
Interpretacja poszczególnych linii
Linia 1 (magnetyczna) — Klin z brązu
Trzeba to zahamować klinem z brązu. Wytrwałość przynosi pomyślność. Kto pozwoli temu iść własnym biegiem, doświadcza nieszczęścia. Nawet chuda świnia ma w sobie dość, żeby się miotać. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Chuda świnia, która się wierci, i tak nie idzie dalej. — Liu, tłumaczenie na polski własne.
Chuda świnia ofiarna zapiera się i nie chce ruszyć. — Rutt, Zhouyi, tłumaczenie na polski własne.
Ta sama świnia, trzy różne zwierzęta. U Wilhelma i u większości tłumaczy jest chuda, ale rwie się do ruchu i właśnie dlatego trzeba ją trzymać. U Liu świnia się wierci i na tym się kończy. U Rutta, w warstwie najstarszej, zwierzę ofiarne zapiera się i nie chce ruszyć z miejsca, a werdykt jest zapisem wróżby, nie wnioskiem moralnym. Różnica rozstrzyga o tym, po co jest klin: jeżeli świnia rwie się do ruchu, klin ma ją utrzymać; jeżeli i tak nigdzie nie pójdzie, klin jest zbyteczny. Wang Bi odpowiada bez wahania — klin jest tym, co panuje nad ruchem, a to, co miękkie i słabe, z natury poddaje się cudzemu prowadzeniu. Cheng Yi dokłada porę: zatrzymać, póki rzecz jest jeszcze ledwie widoczna. Gdy ta linia jest Twoja, sprawa jest wciąż mała i to jest cała Twoja przewaga. Klin trzyma ją w rozmiarze, w którym umiesz ją udźwignąć, i tylko tyle ma robić.
Linia 2 (dynamiczna) — Ryba w kuchni
W kuchni jest ryba. Bez winy, ale gościom to nie przynosi pożytku. — Liu, tłumaczenie na polski własne.
Linia twarda, stojąca na miękkim miejscu, w środku dolnego trygramu i tuż nad pierwszą — jedyna, która ma z nią bezpośredni kontakt. Wang Bi wyprowadza z tego brak winy: pierwsza przyszła sama i chętnie, nikt jej tu siłą nie przyniósł, więc w samym przyjęciu nie ma przewinienia. Ostrzeżenie zaczyna się przy gościach; uznać cudzą rzecz za swoją i rozdawać ją dalej to coś, czego człowiek prawy nie zrobi. Cheng Yi czyta ten sam wers przez niepodzielność — droga spotkania stoi na wyłączności, więc druga linia trzyma pierwszą u siebie jak rybę w zawiniątku i nie podaje jej dalej. Tłumacze rozchodzą się co do tego, czy ryba leży w kuchni, w koszu, czy w zawinięciu, a Balkin uznaje ten spór za nierozstrzygalny i mówi wprost, że żadna z tych glos nie jest lepsza od pozostałych. Dla praktyki nic to nie zmienia, bo w każdej wersji rzecz jest w miejscu zamkniętym i ma jednego gospodarza. Gdy ta linia jest Twoja, coś przyszło do Ciebie samo i nikt Cię do tego nie popychał. Nikt Cię też o to nie oskarża. Twój obowiązek zaczyna się dalej: zatrzymać rzecz u siebie i nie podawać jej gościom.
Linia 3 (dynamiczna) — Skóra zdarta z ud
Nie ma skóry na jego udach, a chodzenie przychodzi z trudem. Kto pamięta o niebezpieczeństwie, nie popełnia wielkiego błędu. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Linia stoi na szczycie dolnego trygramu, na miejscu dla siebie właściwym, ale bez odpowiednika na górze. Wang Bi tłumaczy jej kalectwo tym, że nie ma jej kto nieść: pierwszą zajęła druga, więc trzeciej nikt nie niesie i nie ma za kim iść, stąd chwiejny krok. Wielkiej winy tu jednak nie ma, bo to położenie nie jest jej sprawką — po prostu nie trafiła w swoją porę. Cheng Yi czyta to samo miejsce przez pożądanie: trzecia lgnie do drugiej, bo ciągnie ją to, co leży pod nią, choć nie jest to miejsce, w którym mogłaby spocząć, i choć druga jej nie chce. Dwa wyjaśnienia, jeden objaw. Ta linia chce ruszyć i nie może, a niemożność jest tutaj ratunkiem. Warto odnotować, że udo bywa korelatem trygramu Xun, na którego szczycie ta linia stoi, choć żaden z komentatorów tego związku nie wskazuje. Gdy ta linia jest Twoja, chcesz i nie możesz, i wbrew pozorom jest to dobra wiadomość. Nie forsuj kroku i pamiętaj, na czym stoisz.
Linia 4 (dynamiczna) — W kuchni nie ma ryby
W kuchni nie ma ryby, a to sprowadza nieszczęście. — Liu, tłumaczenie na polski własne.
Czwarta odpowiada pierwszej i powinna ją mieć, ale ryba jest u drugiej, bo druga stoi bliżej. Wang Bi nazywa to stratą łączności: kto rusza po tym, jak stracił oparcie w zwykłych ludziach, idzie ku nieszczęściu, a Komentarz do Obrazów nazywa to nieszczęście sprawą oddalenia. Cheng Yi dokłada ocenę: kto stoi wysoko i nie trzyma środka, traci swoich, a winien jest temu sam. Shaughnessy przekłada werdykt jeszcze ostrzej, bo u niego to prawość okazuje się niepomyślna. Hatcher dochodzi tam trzecią drogą: samokontrola staje się tu czymś wymuszonym i sama odcina Cię od reszty. Gdy ta linia jest Twoja, straciłeś albo straciłaś kontakt z czymś własnym i niskim, i zwykle stało się to przez czystość zamiaru. Praca idzie tu w przeciwną stronę niż wypędzanie: masz coś odzyskać, a odzyskuje się to, schodząc niżej, do spraw, którymi przestałeś albo przestałaś się zajmować.
Linia 5 (dynamiczna) — Melon owinięty w wierzbę
Melon okryty liśćmi wierzby. Ukryte znaki. Wtedy spada ku człowiekowi z nieba. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Nieszpułka rozpościera się nad tykwą rosnącą pod nią. Kto trzyma swoje świetne przymioty w ukryciu, temu dobro zstąpi z nieba. — Legge, tłumaczenie na polski własne.
Zazdrością owiń tykwę; zawiera ona wzór; coś spada z niebios. — Shaughnessy, tłumaczenie na polski własne.
Trzy różne rzeczy okrywają ten sam owoc: gałązki wierzby, gałęzie nieszpułki i — u Shaughnessy'ego — zazdrość, czyli zazdrosne pilnowanie. Wszystkie trzy wersje zgadzają się co do czynności. Coś dojrzewa i zostaje osłonięte, żeby dojrzało do końca. Wang Bi widzi w tej linii brak odpowiedzi z dołu: piękno zostaje w niej samej i nie ma jak zabłysnąć, rozkazy nie wchodzą w obieg, a ratuje ją wyłącznie to, że trzyma środek. Cheng Yi z tego samego braku wyprowadza ruch przeciwny — to nie jest pora spotkania, ale ponieważ jest to heksagram spotkania, spotkanie w końcu nastąpi, gdy najwyższy sam zejdzie po tego, kto stoi nisko. Idę za Cheng Yi, bo osłona z tego wersetu jest czynnością celową, a nie rezygnacją. Gdy ta linia jest Twoja, masz coś, co dojrzewa i czego nie wolno pokazywać przed czasem, a do wykonania masz jedną rzecz trudniejszą od pokazania: okryć to i czekać. Ostatni człon wersetu mówi, że rzecz spada z nieba, czyli że pory nie wyznaczasz Ty.
Linia 6 (dynamiczna) — Zwarcie rogów
Wychodzi naprzeciw rogami. Upokorzenie. Bez winy. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Kres figury. Wang Bi opisuje to położenie beznamiętnie: kto zaszedł na sam koniec, nie ma już czego spotkać poza rogami; posuwa się, nikogo nie napotyka i zostaje mu samotna uraza, ale ponieważ z nikim nie walczy, jego droga nie prowadzi do szkody. Cheng Yi ustawia to odwrotnie — rogi są tym, co najtwardsze i najwyższe naraz, a kto stoi tak wysoko i jest przy tym twardy do skrajności, ten sam sobie to zgotował, i nie ma nikogo, kogo dałoby się o to obwinić. Werdykt „bez winy" znaczy więc u każdego z nich co innego: u Wang Bi jest zasługą tego, że z nikim nie walczy, u Cheng Yi brakiem winnego. Rutt pokazuje, skąd ten obraz przyszedł — sama nazwa figury pojawia się w tekście przekazanym wyłącznie w tym wersecie, a kryje się pod nią słowo oznaczające zwarcie rogów dwóch walczących zwierząt. Cała droga od złączenia do zderzenia, którą niesie to jedno słowo, dochodzi tutaj do końca. Gdy ta linia jest Twoja, spotkanie zamieniło się już w zwarcie i nie ma w nim nic do wygrania. Odstąp i przyjmij wstyd, który z tego wyniknie; kosztuje mniej niż dalsze napieranie rogami.
Psychologia heksagramu 44: praca nad sobą
Pracuje się tu z dwiema rzeczami naraz i druga jest trudniejsza od pierwszej.
Pierwsza to Twoja połowa drogi, a rozpoznajesz ją po tym, że upadek ma zawsze ten sam scenariusz wstępny: tę samą porę, to samo zmęczenie, tę samą osobę w pobliżu, tę samą chwilę po skończonej pracy. Treść bywa za każdym razem inna, warunki na progu są te same. Przez dwa tygodnie notuj wyłącznie warunki — gdzie byłeś albo byłaś, o której, po czym i z kim. Nie notuj tego, czego chciałeś albo chciałaś, bo to jest część, która i tak się zmieni. Z takiej listy wychodzi reguła, którą można wydać zawczasu, a tylko taka reguła działa jeszcze w chwili próby.
Druga rzecz jest odwrotnością pierwszej i tu ta figura mówi coś, czego nie mówi żaden odczyt moralistyczny. Czwarta linia opisuje kogoś z pustą kuchnią, a przyczyną jest oddalenie: odsunął się od tego, co w nim niskie i pospolite, aż stracił z tym łączność. Kto wypędzi z siebie to, co niskie, traci do tego dostęp wtedy, gdy będzie mu potrzebne. A bywa potrzebne, bo popęd, głód, bezczelność i upór to materiał, z którego zrobiona jest zdolność do działania.
Objawy tego oddalenia nie wyglądają na kłopot i dlatego chodzi się z nimi latami. Masz opinię człowieka opanowanego, a rzeczy, które kiedyś przychodziły same, wymagają dziś wysiłku. Twoje decyzje są poprawne i coraz mniej z nich wynika. Zaczynasz oceniać ludzi, którzy tego opanowania nie mają, i ocena przychodzi szybciej niż ciekawość. To są trzy objawy tego samego oddalenia.
Praca polega więc na schodzeniu do własnej kuchni. Wyznacz sobie stałe miejsce, w którym to, co w Tobie niskie, ma głos: praca rękami, apetyt, złość okazana wprost temu, kto ją wywołał, ochota, za którą idziesz bez uzasadnienia. Chodzi wyłącznie o utrzymanie łączności — rzecz ma zostać w zasięgu i pod Twoim okiem, tak jak ryba, która leży w kuchni gospodarza i nie wychodzi do gości. Sprawdzianem jest jedno pytanie, zadawane co jakiś czas: co takiego przyszło do mnie w ostatnim miesiącu samo, nieproszone? Jeżeli nie masz odpowiedzi, próg nie został ustawiony — wejście zostało zamurowane.
Perspektywa stoicka w heksagramie 44
Obraz tej figury każe rozesłać rozkazy na cztery strony, zanim jeszcze cokolwiek nadejdzie. Stoicy robią to samo, tylko w granicach jednego człowieka. Zasada ma być wydana wcześniej i ma leżeć w zasięgu ręki, gotowa jak narzędzie:
Jak lekarze zawsze mają pod ręką narzędzia i noże do niespodziewanych operacji, tak i ty miej w pogotowiu stałe zasady, byś mógł świadomie oceniać sprawy boskie i ludzkie, a najdrobniejszą nawet rzecz spełniać z pamięcią o wzajemnym rzeczy powiązaniu… — Marek Aureliusz, Rozmyślania, III, 13, przekład Mariana Reitera.
Zwróć uwagę, czym zasada jest w tym zdaniu. Jest narzędziem chirurga. Narzędzia nie wykuwa się w chwili, gdy pacjent leży na stole; wtedy się po nie sięga. Cała praca dzieje się wcześniej — w ostrzeniu, w układaniu, w tym, że wiadomo, gdzie co leży. Kto próbował wymyślić sobie zasadę dopiero w chwili próby, wie, że wymyśla się wtedy wyłącznie usprawiedliwienia.
Drugi ruch dzieje się na progu. Epiktet w Diatrybach opowiada scenę, którą ta figura opisuje strukturalnie: spotyka piękną osobę i zatrzymuje się na samym spotkaniu, nie dopisując do niego ciągu dalszego — nie mówi sobie, że chciałby z nią być, i nie maluje sobie w głowie tego, co miałoby nastąpić potem. Kończy to zaś nie triumfem moralnym, ale gratulacją złożoną samemu sobie, jakby rozwiązał ładne zadanie. To inny gatunek pracy niż walka z pokusą. Pokusa mieszka w ciągu dalszym, a ciąg dalszy jest tym, co dopisujesz sam albo sama. Twoja połowa drogi to właśnie ten dopisek.
Zostaje granica i stoicy jej nie ukrywają. Panowanie nad sobą ćwiczone jako odcinanie prowadzi wprost do czwartej linii i do pustej kuchni. Epiktet tej pięknej osoby nie przestaje widzieć i nie udaje, że jej nie ma; całe ćwiczenie polega na tym, że ją widzi. Zadanie brzmi zatem: przyjąć spotkanie i nie przyjąć ciągu dalszego. Dlatego zasada trzymana pod ręką działa jak klin z brązu z pierwszej linii: rzecz zostaje w miejscu, w którym można na nią jeszcze patrzeć.