Tao (chiń. 道, dào) to droga, ścieżka i zarazem niewysłowiony porządek rzeczywistości — pojęcie centralne dla taoizmu i fundament, na którym opiera się interpretacja Księgi Przemian.
Etymologia
Znak 道 składa się z dwóch elementów: 辶 (chuò) — krok, ruch, droga — oraz 首 (shǒu) — głowa. Razem: „kroczyć z głową”, „iść świadomie”. Tao nie jest drogą, która gdzieś prowadzi — jest sposobem, w jaki idzie się przez rzeczywistość.
W codziennym chińskim 道 to także „mówić”, „głosić”, „nauka”. To samo słowo, które nazywa drogę, nazywa też jej przekazywanie — co jest ironicznym znakiem dla pojęcia, które zaczyna się od stwierdzenia, że nie można go wypowiedzieć.
Tao niewyrażalne
Laozi otwiera Daodejing zdaniem, które należy do najczęściej cytowanych w filozofii: „Tao, które można nazwać, nie jest wiecznym Tao. Imię, które można wymówić, nie jest wiecznym imieniem.” (rozdział 1).
To nie jest stwierdzenie mistyczne w sensie pop-duchowości. To rozróżnienie logiczne: każde imię ogranicza, każde pojęcie wyklucza to, czym przedmiot nie jest. Tao — jako podstawa wszystkiego — nie może być wyłączone z niczego, więc nie poddaje się definicji. Można je opisywać tylko obrazami, paradoksami, milczeniem.
Zhuangzi posuwa to dalej: „Ten, kto wie, nie mówi; ten, kto mówi, nie wie.” Słowo o Tao jest zawsze drugiego rzędu — przybliżeniem, którego rzeczywistość jest zawsze gęstsza.
Tao a Księga Przemian
Księga Przemian nie definiuje Tao — pokazuje je w działaniu. Sześćdziesiąt cztery heksagramy są sześćdziesięcioma czterema obrazami sytuacji, w których Tao manifestuje się jako konkretny układ napięć: między tym, co dynamiczne (linia ciągła) a tym, co receptywne (linia przerwana); między tym, co u góry a tym, co u dołu; między tym, co wewnątrz a tym, co na zewnątrz.
„Wielki Komentarz” (Da Zhuan, jedna z dziesięciu „Skrzydeł” I-Ching) formułuje to wprost: „Naprzemienność ⚊ i ⚋ — to się nazywa Tao.” Tao nie jest jednym z biegunów ani ich syntezą — jest ruchem przemienności, który sprawia, że jeden staje się drugim.
Z tego wynika, że pytanie do Księgi Przemian nie jest pytaniem o wyrocznię. Jest pytaniem: w którym miejscu Tao jestem teraz? Heksagram nie przewiduje przyszłości — opisuje położenie i kierunek ruchu, który już się dzieje.
Pojęcia pokrewne
- Wu wei — sposób działania zgodny z Tao; nie-wymuszanie.
- De (德) — moc wewnętrzna, która rodzi się z życia w Tao. „Tao rodzi, De karmi” — Laozi, rozdział 51.
- Yin-Yang — dwa bieguny przemienności, których naprzemienność jest właśnie ruchem Tao.
- Junzi — człowiek szlachetny, który orientuje swoje życie według Tao.
Krótka uwaga o transkrypcji
W polskiej literaturze przedmiotu spotyka się dwa zapisy: Tao (starsza transkrypcja Wade’a-Gilesa) oraz Dao (współczesna transkrypcja pinyin). Wymowa: [dao], z lekko zaznaczonym opadającym tonem. Forma „Tao” jest w polszczyźnie utrwalona — zachowujemy ją.