Obraz i struktura
- Trygram górny: Gen (艮) ☶ — Góra; jego atrybutem jest ustanie ruchu, i to on jest w tej figurze nieruchomą ramą, pod którą wszystko się dzieje.
- Trygram dolny: Zhen (震) ☳ — Grzmot; jego atrybutem jest pobudzanie i wprawianie w ruch, i to on jest w tej figurze częścią pracującą.
- Inne nazwy: Kąciki ust, Dawanie pokarmu, Znak policzka i odżywiania, Szczęki, Dolna szczęka, Pielęgnowanie, Połykanie, Mądra rada, Żywienie, Karmienie, Trzonowce, Głodne usta.
Usta w tej figurze nie biorą się z trygramu. Trygramem ust i języka jest w tradycji Dui, a Dui w tym heksagramie nie występuje — obraz powstaje wyłącznie z rysunku sześciu linii. Dlatego Wang Bi i Kong Yingda, którzy czytają pozycje linii, a nie kształt całości, obrazu ust nie używają ani razu; wprowadzają go dopiero Cheng Yi i Zhu Xi. Para trygramów mówi za to rzecz, którą widać w każdych ustach: to, co na górze, stoi w miejscu, a to, co na dole, się rusza.
Władza w tej figurze siedzi na samej górze. Szósta linia jako jedyna twarda w górnej połowie stąpa po czterech miękkich i wszystko pod nią bierze od niej; Wang Bi mówi wprost, że należy jej się cześć, bo piąta sama władcą być nie może. Jack Balkin za rządzące uznaje obie górne linie naraz: piąta zajmuje miejsce władcy, szósta jest źródłem pokarmu.
Przesłanie
Wypadła Ci figura otwartych ust i jest to pytanie o Twoją dietę — w każdym znaczeniu, jakie to słowo niesie. Cztery miękkie linie w środku nie wyżywią się same; wnętrze wypełni się tym, co przez usta przejdzie, a wariantu, w którym nie wchodzi nic, nie ma. Karmi Cię przecież nie tylko jedzenie. Karmią rozmowy, do których wracasz, ludzie, przy których siadasz, obrazy, którymi domykasz dzień — i każde z tego coś w Tobie hoduje. Dlatego cały ciężar tej figury spoczywa na dwóch pytaniach: czym się karmisz i kogo karmi to, co robisz. Osąd stawia je jednocześnie. Samo sięganie po pokarm niczego jeszcze nie przesądza; o tym, czy Cię gubi, czy ratuje, rozstrzyga to, kto zje skutek. Ta sama miara obejmuje mowę, bo przez te same usta jedzenie idzie do środka, a słowo na zewnątrz.
Interpretacja (Aureliusz)
W całej tej figurze są tylko dwie linie twarde: pierwsza i ostatnia. Cztery miękkie w środku nie mają z czego się wyżywić same — Cheng Yi mówi to wprost i z tego jednego zdania wyprowadza cały heksagram. Stąd bierze się kształt otwartych ust: twarde zęby górnej i dolnej szczęki, miękkie wnętrze między nimi. Górna szczęka stoi nieruchomo, dolna się rusza — Góra nad Grzmotem. Przełóż to na psychikę, a dostaniesz rzecz prostą i nieprzyjemną: pusty środek nie zostaje pusty. Coś w niego wejdzie tak czy inaczej. Zostaje więc pytanie o jakość tego, co wchodzi.
Osąd kieruje je od razu w dwie strony.
Odżywianie oznacza powodzenie przez stanowczą poprawność. Upewnij się, że wiesz, co karmisz, i ustal, jaki pokarm jest dla Ciebie właściwy. — Legge, tłumaczenie na polski własne.
Kąciki ust. Wytrwałość przynosi powodzenie. Zważaj na to, jak dawany jest pokarm, i na to, czym człowiek stara się wypełnić własne usta. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Szczęki. Próba: znacząca. Przyglądanie się szczękom. Wywodzące się z szukania pokarmu dla ust. — Ritsema/Karcher, tłumaczenie na polski własne.
Nazwa nie daje się zamknąć w jednym słowie i to jest pierwsza informacja o tej figurze. U Legge'a jest odżywianie, u Wilhelma kąciki ust, u Ritsemy i Karchera same szczęki, u Rutta trzonowce, u Hatchera głodne usta. Różnica nie jest kosmetyczna. Jedni nazywają czynność, drudzy narząd, jeszcze inni brak: odżywianie jest oceną tego, co się dzieje, szczęka jest częścią ciała, która to robi, a głód jest stanem, który do tego zmusza. Hatcher w swoim glosariuszu stawia głód przed pokarmem, a szczękę przed opieką, a sama kolejność haseł już coś mówi. Najpierw jest głód. Pokarm bywa odpowiedzią na niego, a o odżywianiu mówimy wtedy, gdy odpowiedź okazała się udana.
Rutt schodzi jeszcze niżej, do warstwy epoki brązu, i tam nie ma żadnego żywienia duszy. Jest technika: żuchwy zwierząt ofiarnych zawieszone w świątyni i oglądane w celach wróżebnych, a osąd każe odczytać stan zębów samemu, zamiast sięgać po skorupę żółwia. Sześć linii układa się u niego w skalę zużycia uzębienia, od niestartych guzków po wyrwane trzonowce. Biorę to jako korektę, nie jako fundament — karmienie godnych i kierunki góra-dół dołożyły dopiero Skrzydła i komentarz. Ale korektę warto mieć pod ręką, bo pokazuje, że najstarszy tekst pyta o stan narzędzia, a nie o cnotę jedzącego.
Tradycja komentarza dokłada do tego jedną oś i na niej układa całą figurę. Cheng Yi formułuje normę:
Ci na wyższych pozycjach karmią tych na niższych — taki jest właściwy porządek. — Cheng Yi, komentarz do Księgi Przemian, tłumaczenie na polski własne.
Stąd podział, którego trzymają się linie: trzy dolne mówią o karmieniu siebie, trzy górne o karmieniu innych. Cheng Yi czyta cały heksagram jako katalog naruszeń tego porządku, z jednym zastrzeżeniem, które jest tu najciekawsze — jedno naruszenie kończy się źle, a drugie dobrze. Miejsce figury w sekwencji potwierdza kierunek: przychodzi ona po tej, w której rzeczy zostały zgromadzone i utrzymane w ryzach, więc pytanie „ile masz" jest już zamknięte i samo niczego nie przesądza; sam zapas jeszcze nikogo nie nakarmił.
Naruszenie, o które idzie spór, siedzi w drugiej linii, a dokładniej w jednym czasowniku. Tekst mówi o karmieniu odwróconym i nie precyzuje, w którą stronę biegnie ten ruch. Wang Bi, a za nim Kong Yingda, czyta „odwraca" jako dawanie w dół: druga linia zamiast służyć górze karmi pierwszą, a robi to dlatego, że na górze nie ma nikogo, kto by jej odpowiadał. Cheng Yi i Zhu Xi czytają ten sam czasownik jako branie: druga linia żebrze o pokarm u tej, która stoi pod nią, a potem sięga po niego na szczycie figury. Nawet wzgórze z tekstu znaczy u każdej ze stron co innego — u Wang Biego jest tym, ku czemu ta linia powinna kierować wysiłek, u Cheng Yi tym, od czego brać jej nie wolno.
Rozstrzygnięcia nie ma jednak w drugiej linii. Jest w czwartej, bo tam ten sam odwrócony ruch zostaje pochwalony, i to bez zastrzeżeń:
Ze wszystkich linii heksagramu Odżywiania ta jest największa. — Wang Bi, komentarz do Księgi Przemian, tłumaczenie na polski własne.
Cheng Yi sam stawia przy niej pytanie: dlaczego to samo odwrócenie wróży źle na dole, a dobrze na górze. Nie będę wybierał między Wang Bi a Cheng Yi, bo spór rozstrzyga się piętro wyżej. Obaj opisują ten sam błąd z dwóch stron, a granica przebiega gdzie indziej: dwójka bierze z dołu dla siebie, czwórka opiera się na kimś niżej po to, żeby nakarmić innych. Ten sam gest, sięgnięcie po cudzą siłę, raz jest żebraniem, raz kompetencją. Dla Ciebie oznacza to coś, co zdejmuje z proszenia o pomoc cały ciężar moralny. Prośba nie jest ani cnotą, ani wadą. Pytanie brzmi, kto zje to, co z niej wyniknie.
Obraz przykłada do tego jedną miarę i obejmuje nią także mowę.
U stóp góry grzmot: obraz kącików ust. Tak człowiek szlachetny jest ostrożny w słowach i wstrzemięźliwy w jedzeniu i piciu. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Legge oddaje to samo zdanie twardziej: człowiek szlachetny panuje nad swoją mową i reguluje jedzenie oraz picie. U Wilhelma zostają ostrożność i umiar, u Legge'a są panowanie i regulacja. Różnica dotyczy tego, ile pracy przypada człowiekowi — umiar można mieć, panowanie trzeba sprawować. Ale oba przekłady robią tę samą zaskakującą rzecz: łączą mowę z jedzeniem i mierzą je razem. Usta są jedne, a ruchy przez nie dwa, w przeciwne strony.
Zostaje pytanie, ile ta figura daje temu, kto sam źródłem nie jest. Piątej linii tekst obiecuje powodzenie: trzyma się swojego miejsca i idzie za tym, kto stoi nad nią. Wang Bi dopowiada przy niej, jaka jest tego cena:
Sama nigdy nie przekroczyłaby trudności o własnych siłach. — Wang Bi, komentarz do Księgi Przemian, tłumaczenie na polski własne.
Powodzenie jest więc prawdziwe, ale pożyczone — przychodzi razem z pokarmem. Kto karmi się cudzą mądrością, żyje z niej naprawdę — i naprawdę nie przeszedłby o własnych siłach tego, przez co ona go przeprowadza. Dlatego tej samej linii tekst zabrania wielkiej wody, a pozwala na nią dopiero szóstej, tej, która karmi. Całość domyka jedno zdanie Skrzydła jedenastego:
Odżywianie znaczy pielęgnowanie tego, co słuszne. — Zagua („Heksagramy w nieregularnym porządku"), tłumaczenie na polski własne.
Figura mierzy więc jedno: czy to, co karmisz, jest tym, co powinno rosnąć.
Interpretacja heksagramu 27 w praktyce
Pokarm uwagi — czym ją karmisz: Sprawdzianem jest jedno: czy po pokarmie cokolwiek przybyło. Trzecia linia opisuje jedzenie, które syci i nie karmi; Wilhelm streszcza ten stan jednym zdaniem: człowiek „miota się od pożądania do zaspokojenia, a w zaspokojeniu łaknie pożądania". Weź dowolną rzecz, którą karmisz uwagę codziennie, i zapytaj o jedno: co z niej zostaje nazajutrz. Jeżeli po zaspokojeniu wraca ten sam głód, pokarmu tam nie było. Hatcher odnosi tę linię do modnych diet i kwituje je krótko: nikogo nie karmią.
Kierunek — kto zje skutek tego, po co sięgasz: Zanim poprosisz o pomoc, o pieniądze albo o czyjś czas, dokończ zdanie „proszę o to po to, żeby…". Jeżeli kończy się ono na Tobie, jesteś w drugiej linii i tekst nie zostawia złudzeń, dokąd to prowadzi. Jeżeli kończy się na kimś, kogo masz utrzymać, wyszkolić albo z kim masz doprowadzić sprawę do końca, jesteś w czwartej, a ta jest w tej figurze najlepsza. Reguła działa też w drugą stronę, kiedy to Ciebie ktoś prosi: zanim odpowiesz, sprawdź, co z tego wyrośnie i komu.
Dwa ruchy przez te same usta: Jedzenie idzie do środka, słowo na zewnątrz, a Obraz każe przyłożyć do obu tę samą miarę. Sprawdź to na sobie najprościej, jak się da: policz, ile razy dzisiaj sięgnąłeś albo sięgnęłaś po coś bez głodu i ile razy powiedziałeś albo powiedziałaś coś bez potrzeby. Zwykle wychodzi podobny wynik, bo to jeden nawyk w dwóch kierunkach. Wilhelm dodaje do Obrazu zdanie, które jest tu całą metodą: „Oba rodzaje ruchu daje się miarkować spokojem." Zaciskanie ust ani milczenie z zasady niczego tu nie załatwiają. Chodzi o chwilę między bodźcem a ruchem — tyle, ile trzeba, żeby zobaczyć, czy to głód, czy przyzwyczajenie.
Interpretacja poszczególnych linii
Linia 1 (dynamiczna) — Porzucony żółw
Porzucasz swojego magicznego żółwia i patrzysz na mnie z opadającymi kącikami ust. Nieszczęście. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Twarda linia na najniższym miejscu: ma własną moc i nie ma pozycji, z której mogłaby kogokolwiek nakarmić. Żółw jest obrazem tej mocy — Cheng Yi przypomina, że żółw oddycha, ale nie je, więc pokarmu z zewnątrz nie potrzebuje. Ta linia go odkłada. Wang Bi widzi w niej człowieka, który zerka na cudzą gażę i bije się o awans; Cheng Yi widzi kogoś, kto odpowiada linii czwartej i daje się unieść pragnieniu. Obaj mówią o jednym: strata nie bierze się z tego, że tamta porcja Cię ominęła. Bierze się z odłożenia tego, co własne. Marek Aureliusz opisuje ten sam mechanizm od strony sądu:
Często się dziwiłem, jak to każdy siebie więcej miłuje niż innych, a swój sąd o sobie własny ceni mniej niż sąd innych. — Marek Aureliusz, Rozmyślania, XII, 4, przekład Mariana Reitera
Zawiść zaczyna się od tego przesunięcia. Nie od cudzego bogactwa, tylko od zgody na to, żeby cudza miara wyznaczała Twoją porcję. Jeżeli wyciągnąłeś albo wyciągnęłaś tę linię, rzecz nie polega na tym, żeby przestać cokolwiek od kogokolwiek brać — figura tego nie mówi i nie o tym są jej górne linie. Polega na tym, żeby nie odkładać własnego narzędzia, patrząc, ile ma tamten. Skrzydło kwituje samą postawę krótko: kto tak patrzy, na szacunek nie zasługuje.
Linia 2 (magnetyczna) — Wzgórze poza ścieżką
Zwrócenie się ku szczytowi po pokarm, zejście ze ścieżki, żeby szukać go na wzgórzu. Kto tak postępuje dalej, tego spotka nieszczęście. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Karmienie jest tu odwrócone. Narusza zwykły porządek, w którym pokarm idzie do tego, kto stoi wyżej. Takie działanie wróży źle. — Wu, tłumaczenie na polski własne.
Ta sama linia, dwa przeciwne ruchy: u Wilhelma sięga po pokarm, u Wu go wydaje, tylko w złą stronę. Werdykt w tej sprawie zapadł wyżej — obaj opisują jeden błąd, a rozstrzyga go dopiero czwarta linia. Tu zostaje to, co ta linia ma osobliwego. Trzyma środek dolnej połowy figury i stoi na miejscu właściwym dla siebie, a w innych heksagramach taki układ wróży prawie zawsze dobrze. Cheng Yi to zauważa i sam pyta, dlaczego akurat tutaj nie wróży dobrze; odpowiada jednym słowem: czas. W porze karmienia dobra pozycja nie wystarcza, bo liczy się to, skąd bierzesz i dla kogo. Na górze nie ma nikogo, kto tej linii odpowiada, więc zostaje jej sięgnąć w dół, a to, co stamtąd weźmie, zje sama. Kiedy pada ta linia, nie sprawdzaj swojego położenia. Sprawdź, kto skorzysta na tym, po co właśnie sięgasz.
Linia 3 (magnetyczna) — Odwrócenie się od pokarmu
Odwrócenie się od pokarmu. Wytrwałość przynosi nieszczęście. Przez dziesięć lat nie postępuj w ten sposób. Nic nie sprzyja. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Linia bez środka i na niewłaściwym miejscu, a przy tym u szczytu ruchu — Cheng Yi zwraca uwagę właśnie na to połączenie: jest najwyżej w trygramie, który się porusza, i nie ma nic, co by ją trzymało. To nie jest zły wybór pokarmu. To rozregulowane łaknienie, które każe sięgać bez związku z głodem, i dlatego żadne zaspokojenie niczego tu nie kończy. Wang Bi patrzy na to od strony kierunku i nazywa rzecz ostrzej: pokarm posłany w górę z takiego miejsca zamienia się w schlebianie, bo płynie z chęci przypodobania się, a porządek nie ma z tym nic wspólnego. Dziesięć lat z tekstu odmierza pełny cykl, po którym nic nie przybyło. Gdy ta linia jest Twoja, przerwij karmienie, zamiast zmieniać pokarm. Rzecz, po którą sięgasz, pozwala Ci głodu nie poczuć — i na tym kończy się jej działanie.
Linia 4 (magnetyczna) — Tygrys, który patrzy w dół
Zwrócenie się ku szczytowi po pokarm przynosi powodzenie. Rozgląda się bystro jak tygrys o nienasyconym łaknieniu. Bez winy. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Odwrócona szczęka: pomyślnie. Tygrys patrzy oczami spuszczonymi w dół, a wygląda przy tym tak smutno; nie ma kłopotu. — Shaughnessy, tłumaczenie na polski własne.
Jeden tygrys, dwa przeciwne spojrzenia w jednym wersie. U Wilhelma, Blofelda i Liu tygrys jest nienasycony i gotów do skoku, a spojrzenie idzie w górę, ku szczytowi; u Shaughnessy'ego oczy są spuszczone, a pysk smutny, i Legge również każe patrzeć w dół. Rozjeżdża się i kierunek, i uczucie, a mimo to obie wersje trafiają w tę samą konfigurację. Ta linia stoi na właściwym dla siebie miejscu, w górnej połowie, i w pełni odpowiada pierwszej, jedynej twardej linii dołu. Cheng Yi nazywa jej miejsce urzędem wysokiego ministra: sama jest za słaba, żeby kogokolwiek nakarmić, więc bierze siłę od kogoś niżej. To ten sam odwrócony ruch, który gubi drugą linię, i tutaj jest w porządku, bo nic z niego przy tej linii nie zostaje. Cena jest dwojaka. Cheng Yi żąda powagi, bo kto opiera się na kimś niższym, musi mieć czym utrzymać własne miejsce; tekst żąda ciągłości, bo tygrys nie skacze raz, tylko goni i goni. Góra ma zresztą wśród swoich odpowiedników paszcze drapieżników, choć ani Wang Bi, ani Cheng Yi się tym nie posługują: u nich tygrys jest obrazem powagi i wytrwałości. Jeżeli to Twoja linia, poproś o pomoc bez wstydu, nie odpuszczaj po pierwszym podejściu, a to, co z tego wyjdzie, oddaj tym, których masz nakarmić.
Linia 5 (magnetyczna) — Wielka woda, przez którą się nie przechodzi
Odejście od utartej drogi. Wytrwałość przynosi powodzenie. Nie należy przekraczać wielkiej wody. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Miejsce władcy zajęte przez linię miękką, bez odpowiednika na dole, z jedynym oparciem tuż nad sobą. Wang Bi nazywa to naruszeniem porządku karmienia: miękka linia zajmuje twarde miejsce, nie ma na dole nikogo, kto by jej odpowiadał, a opiera się wyłącznie na tym, co stoi tuż nad nią. Cheng Yi opisuje to samo łagodniej — pozycja przywódcza w czasie, gdy trzeba nakarmić wspólnotę, a siły na to nie ma, więc zostaje trzymać się tego, kto stoi wyżej. Skrzydło do tej linii mówi krótko: powodzenie bierze się z posłusznego pójścia za tym, kto jest nad nią. Stąd zakaz wielkiej wody, o którym była mowa wyżej. Pożytek jest tu prawdziwy i pożyczony naraz. Gdy ta linia jest Twoja, zostań na miejscu i trzymaj się swojego nauczyciela — nie z pokory, tylko dlatego, że przedsięwzięcie wymagające własnej mocy wypadnie teraz źle. Seneka radzi wybrać jednego człowieka i mieć go zawsze przed oczami jako świadka własnego życia; na czas tej linii to jest cała praca.
Linia 6 (dynamiczna) — Źródło, z którego się karmią
Źródło pokarmu. Świadomość niebezpieczeństwa przynosi powodzenie. Sprzyja przekroczenie wielkiej wody. — Wilhelm/Baynes, tłumaczenie na polski własne.
Twarda linia na samej górze, stąpająca po czterech miękkich: wszystko, co pod nią, bierze pokarm od niej. Wang Bi wyprowadza stąd surowość: kto karmi wszystkich, odpowiada za wszystkich, i stąd bierze się ostrość tej linii. Cheng Yi mówi to samo o świadomości niebezpieczeństwa: to treść pracy kogoś, od kogo zależą inni. Dlatego właśnie tej linii wolno przekroczyć wielką wodę — kto naprawdę karmi, ma z czego wziąć siłę na przeprawę. Tradycja widzi tu czczonego mentora. Hatcher widzi kogoś innego:
Szczyt łańcucha pokarmowego zawsze jest dla kogoś pokarmem. — B. Hatcher, The Book of Changes: Yijing, Word by Word, tłumaczenie na polski własne.
Obie rzeczy są prawdziwe naraz i na tym polega ostrożność tej linii. Kiedy wypada ta linia, karmisz — i właśnie dlatego jesteś w niebezpieczeństwie, którego karmieni nie widzą.
Psychologia heksagramu 27: praca nad sobą
Głodu nie da się przegadać ani przeczekać, a wnętrze i tak się czymś wypełni. Siła woli jest więc tutaj najsłabszym narzędziem, jakie masz. Realnie ustawić da się dwie rzeczy: to, co leży w zasięgu ręki, i to, dokąd kierujesz skutek — i o te dwie chodzi w całej pracy z tą figurą.
Cztery sygnały mówią, że mechanizm już pracuje, a każdy da się sprawdzić w ciągu tygodnia. Sytość trwa coraz krócej: sięgasz częściej, a każde sięgnięcie starcza na mniej. Po zaspokojeniu nie umiesz powiedzieć, co przybyło — jest ulga i nie ma przyrostu. Mierzysz własną porcję cudzą miarą, a rzecz, którą naprawdę umiesz robić, leży odłożona, bo w porównaniu wypada blado. I prosisz o pomoc, a zdanie o tym, po co ją bierzesz, kończy się na Tobie.
Trzy rzeczy da się z tym zrobić, w tej kolejności. Wstaw przerwę między bodźcem a sięgnięciem — tyle czasu, ile trzeba, żeby rozpoznać głód albo przyzwyczajenie; niczego w tej przerwie nie musisz postanawiać, wystarczy, że jedno albo drugie nazwiesz. Potem zajmij się zasięgiem ręki: skoro pusty środek weźmie to, co najbliżej, zmieniaj to, co masz pod ręką, zamiast walczyć z apetytem. Na koniec przez tydzień dopisuj do każdej prośby i do każdej udzielonej pomocy jedno zdanie o tym, kto zje skutek. Po tygodniu widać układ, którego nie widać w pojedynczym zdarzeniu — i to on mówi, w której linii tej figury stoisz.
Osobno przyjrzyj się temu, co odkładasz. Żółw z pierwszej linii nie ginie i nikt go nie zabiera. Zostaje odłożony, zwykle na czas, w którym jesteś zajęty albo zajęta liczeniem, ile ma ktoś inny. Weź więc własne narzędzie do ręki na godzinę dziennie, bez oglądania się na cudzą porcję, a przekonasz się, czy porzucenie było wyborem, czy tylko przeoczeniem.
Perspektywa stoicka w heksagramie 27
U stoików karmienie umysłu jest opisem dosłownym: umysł przyswaja to, co mu podajesz, i tym się staje.
Od tego, co sobie często wyobrażasz, zawisł twój sposób myślenia. Dusza bowiem barwi się wyobrażeniami. — Marek Aureliusz, Rozmyślania, V, 16, przekład Mariana Reitera
Dusza barwi się powoli i bez Twojego udziału: wyobrażenie, które wraca, przechodzi przez umysł i za każdym razem zostawia w nim trochę koloru. Marek Aureliusz nie żąda przy tym, żebyś przestał albo przestała cokolwiek sobie wyobrażać; mówi, co się z duszą dzieje, kiedy wyobraża sobie to samo dostatecznie długo. Neutralnego pokarmu nie ma. To zdanie nie jest przestrogą, tylko narzędziem: pozwala Ci przestać pytać, czy dana rzecz jest szkodliwa, a zacząć pytać, jaki kolor zostawia po sobie, kiedy wraca setny raz. Osąd tej figury każe patrzeć, czym człowiek wypełnia własne usta, a stoik stawia to samo pytanie o uwagę, bo uwagi też nie da się zamknąć — cały czas coś przez nią wchodzi.
Praktyczna konsekwencja jest niewygodna, bo dotyczy rzeczy, których nie nazywamy pokarmem: powracających rozmów prowadzonych w głowie, list cudzych zasług, scenariuszy krzywdy. Każda z nich karmi i każda coś hoduje. Epiktet stawia obok tego regułę: kto szuka nie swojego, traci swoje. Pierwsza linia tej figury jest jej ścisłą ilustracją: żółw zostaje odłożony w chwili, w której wzrok powędrował ku cudzej porcji.
Stoicka dieta umysłu nie kończy się jednak na doborze pokarmu i w tym miejscu figura mówi więcej niż same Rozmyślania. Osąd pyta o dwie rzeczy naraz: czym się karmisz i jak karmisz innych. Górna połowa heksagramu kieruje całą uwagę na to drugie i tam też umieszcza najlepszą ze wszystkich linii. Z liczenia własnych zapasów nie wychodzi się zatem przez wyrzeczenie, tylko przez zmianę adresata: dopóki liczysz, ile masz, jesteś w figurze, którą ta już zostawiła za sobą. Pytanie, przy którym warto zostać, jest to samo od pierwszego zdania osądu — czym się karmisz i kto zje to, co z tego wyrośnie.
Warto zauważyć, co przy tej figurze robi sam obrzęd. Monety padają, łodygi się rozdzielają, a Ty przez tę chwilę po nic nie sięgasz: pytanie zostało zadane na głos, wobec czegoś większego niż dzisiejszy apetyt. To jest ta sama przerwa między bodźcem a ruchem, o którą prosi Obraz, tyle że wykonana obrzędowo, a nie postanowieniem. Wyrocznia niczego Ci nie odbiera i nie podsuwa. Na czas jednego pytania oddaje Ci z powrotem decyzję o tym, co przejdzie przez usta.